# Эльдарада просіць дапамогі

Алексей Николаевич Якимович

Сябры-шасцікласнікі даведваюцца пра тое, што каля іх вёскі з'явіліся дзіўныя прышэльцы, знаходзяць на рэчцы прыбітую да берага запіску ў бутэльцы — крык аб дапамозе: «Людзі, дапамажыце нам! Вас просяць жыхары Эльдарада…» Ці маглі дзеці застацца безуважнымі да чужой бяды?

У другой аповесці, якая ўвайшла ў кнігу, героі твора ўступаюць ва ўзаемадзеянне з ажыўшымі персанажамі народных казак.


ЗМЕСТ:

Эльдарада просіць дапамогі

Выпрабаванне, альбо Баба Яга на ўроку заалогіі


Мастак В. А. Макаранка

## Аляксей Якімовіч. Эльдарада просіць дапамогі


### ЭЛЬДАРАДА ПРОСІЦЬ ДАПАМОГІ

#### Частка першая. НЯПРОШАНЫЯ ГОСЦІ

##### ЦІ ЁСЦЬ КРАІНА ЭЛЬДАРАДА?

Той цёплы сакавіцкі дзень — першы дзень нашых школьных канікулаў — памятаю як сёння.

Зранку я пайшоў за вёску, на раку. Непрыкметнай тоненькай нітачкай цягнецца на карце наша рака. А мы ведалі, што тут і віры круцяць на паваротках, што ёсць і яміны-бухты трохметровай глыбіні, і брод. Ведалі, дзе пантоны ляжаць, засмоктаныя пяском. Тут у тысяча дзевяцьсот сорак чацвёртым годзе нашы салдаты перапраўляліся…

Тады, увесну, рэчка разлілася. Далёка-далёка, кіламетры на два, ажно да лесу, да самага хвойніку, зацішнага, парослага ядлоўцам, дзе так многа цёплых сунічных палянак!

Заклаўшы рукі за галаву, я ляжаў на высокім абрывістым беразе і глядзеў на хмаркі. Хмаркі, лёгкія пухнацікі, павольна праплывалі нада мною.

Я стараўся адгадаць, куды, у якую далеч яны плывуць. Думалася: а што, калі і я некалі недзе там, далёка, буду?

I соладка было на душы, і шчымліва.

Нечакана непадалёку пачуліся галасы:

— Андрэй, а мы цябе даўно шукаем!

— Марозік, растлумач ты ёй!..

Па беразе ішлі мае сябры — шасцікласнікі Міхась Кадыш і Наташа Весялуха.

— Марозік, — паўтарыў Міхась, падышоўшы бліжэй, — я болей не магу. Яна мяне да ікаўкі давяла.

Па-сапраўднаму маё прозвішча Мароз, але колькі памятаю, сябры заўжды клічуць мяне Марозікам. Напэўна, ім так болей падабаецца. I я зусім не крыўджуся на іх: прывык.

— Што вы не падзялілі? — пытаюся, прыўзняўшыся.

Наташа і Міхась праз дзень спрачаюцца. Міхась у нас фізікай захапляецца. Ён нават транзістарны прыёмнік сабраў. А вось літаратуру і мову не вельмі любіць. Кажа, што без літаратуры пражыве. Ен толькі тыя кнігі чытае, якія па праграме даюць. А Наташа сапраўдны філолаг. Яна і ў мовазнаўчым, і ў літаратурным гуртках займаецца. А яшчэ яна вялікая выдумшчыца. Неяк даказвала, што літаратурныя героі — гэта жывыя людзі, з якімі нават сябраваць можна. Вось якія ў мяне аднакласнікі. Не засумуеш з такімі.

Я ўстаў.

— Дык чаго спрачаецеся?

— Глупства яна выдумляе! — амаль не ў самае вуха закрычаў Міхась.

А Наташа:

— Сам ты глупства!

«Ну, зараз паб'юцца, — думаю. — Памірыць трэба».

— Цішэй, — паморшчыўся я. — У маіх вушах хутка перапонкі лопнуць.

Наташа, відаць, пакрыўдзілася, бо падцяла вусны і адвярнулася. Яшчэ гэтага мне не хапала! Прыйшлі, думкі перабілі ды яшчэ злуюцца. Цікава: чаго яны так спрачаюцца?

— Расказвай, — звяртаюся да Міхася.

— Вось гэтая разумніца, — паказаў пальцам Міхась, — даказвае, што недзе ёсць краіна Эльдарада.

— А ты не тыцкай пальцам, — абурылася Наташа. — У мяне імя ёсць.

— Міхась, не тыцкай пальцам, — папрасіў я.

— Яна даказвае, што ў Амерыцы ёсць Эльдарада — краіна золата і каштоўных камянёў,— зноў пачаў Міхась. — Іспанцы, заваявальнікі Амерыкі, думалі, што існуе такая краіна. Яны доўга шукалі яе. Золата ім хацелася. — Міхась махнуў рукою. — Ат, было б пра што гаварыць. Ты сам гісторыю вучыў, ведаеш, што няма такой краіны. Легенда гэта.

— Ёсць! — усклікнула Наташа. — Ёсць краіна Эльдарада.

Нарэшце я зразумеў, з-за чаго яны спрачаюцца… «Эльдарада… Краіна золата і каштоўных камянёў…» Правільна сказаў Міхась: няма такой краіны. Прагным іспанцам яна мроілася. Даўно навукай даказана, што няма. Нейкую пустую гаворку завялі. Відаць, разумеюць гэта. Але не хочуць адно аднаму саступаць. Найшла каса на камень. Абое рабое.

— Няма Эльдарада. Выдумка, — падтрымаў я Міхася.

Думаеце, пагадзілася са мною Наташа? Не. Кепска вы яе ведаеце.

— Ёсць! — яна ажно нагою тупнула. Ды якраз абцасам па маёй назе. Цяпер ужо я ўзлаваўся:

— Чаго ты па маіх нагах, як па асфальце, топчашся? Думаеш, не баліць?

А яна бровы насупіла. Быццам гэта я на яе нагу наступіў.

— Веcялуха, — кажа Міхась, — калі б была краіна Эльдарада, то яе даўно з космаса сфатаграфавалі б. З космаса любую макулінку можна сфатаграфаваць.

— У мяне імя ёсць. Я ўжо казала табе… Веcялуха, Весялуха… Яшчэ хлопчыкі называюцца. Я дакажу вам, што ёсць Эльдарада. Я…

Штосьці хацела сказаць Наташа, але Міхась перапыніў яе:

— Калі ты ўпэўнена, што ёсць, то хутчэй білет туды заказвай. На хуткі. На экспрэс. Толькі там цябе не бачылі.

У Наташы адразу і шчокі, і вушы пачырванелі.

— Вы ў мяне яшчэ прабачэння папросіце. Вы не ведаеце, што я знайшла. Папросіце! — крыкнула яна і, павярнуўшыся, пабегла ў вёску.

— Цяжка з дзяўчынкамі гаварыць, — сказаў Міхась.

— Асабліва з такімі,— дадаў я. Крышку пастаяўшы, мы пайшлі ў вёску.

Такі цудоўны настрой зранку быў, такі настрой! За некалькі хвілін Наташа сапсавала. А з-за чаго? З-за нейкага казачнага Эльдарада. Вось як бывае.

##### БУТЭЛЕЧНАЯ ПОШТА

Я прыйшоў дамоў і стаў пераглядаць свой «архіў». Вы не падумайце, што ў мяне ёсць нейкія старажытныя дакументы ці кнігі. Не. Я ўжо некалькі гадоў розныя артыкулы збіраю. З газет, з часопісаў вырэзваю. Канечне, не ўсе, а тыя, якія найболей даспадобы. Яшчэ ў чацвёртым классе пачаў іх збіраць. Проста так, для цікавасці. А пасля захапіўся. Так захапіўся, што нават асобныя папкі завёў. Гэткіх папак у маім «архіве» ажно пяць: «Вакол смеху», «Вакол свету», «Самае неверагоднае», «Фізіка і прырода», «Прырода і мы».

Думаеце, чаму да мяне Наташа і Міхась прыбеглі? Яны бачылі мае папкі, ведаюць, што чытаю артыкулы, што таксама сёе-тое кумекаю. І цяпер я гэтыя папкі дастаў, каб пра Эльдарада што-небудзь прачытаць. Адчуваў: сённяшняя спрэчка яшчэ не закончылася.

Узяў папку, дзе напісана: «Вакол свету». Гартаю, назвы артыкулаў чытаю. «У краіне вулканаў і гейзераў…» Не тое… «Пад кожным бананавым лістом па чалавеку…» І гэта не тое. «Бутэлечная пошта. Як узнікла і калі». Цікава, што там напісана? Бутэлечная пошта, бутэлечная пошта… Ого, яшчэ ў старажытнасці закаркаваныя бутэлькі ў ваду кідалі, запіскі пасылалі! Трэба пачытаць.

Пачаў пра бутэлечную пошту чытаць. І зусім пра Эльдарада забыўся…

Вось плыву на караблі, карабель гіне, наскочыўшы на падводныя скалы, і я трапляю на бязлюдны востраў. А там гарачыня, ні яды, ні прэснай вады. І тады, і тады… Тады пішу запіску, засоўваю ў бутэльку, бутэльку закаркоўваю і кідаю ў акіян. Плыві, бутэлечная пошта, плыві… Калі ты прыплывеш да людзей?..

Потым я ў старажытнай Англіі, у палацы каралевы Елізаветы… Потым…

Напэўна, я яшчэ доўга думаў бы, уяўляў, невядома, на якія моры-акіяны мяне занесла б. Ды раптам штосьці стукнула ў шыбіну. Няйначай, каменьчык.

Я адклаў папку ўбок і падбег да акна. На вуліцы стаяла Наташа. Убачыўшы мяне, махнула рукою.

— Андрэй, хадзі сюды. Я выйшаў.

«Зноў штосьці выдумала, — думаю. — Не сядзіцца ёй. Нават артыкул не дала дачытаць».

— Мабыць, спаў? — адразу накінулася на мяне. — Гукаю, гукаю, а ён не чуе.

— Зачытаўся, — кажу. — Пра бутэлечную пошту артыкул знайшоў.

Наташа неяк хітра прыжмурылася.

— Пра бутэлечную пошту? Цікава напісана?

— Не адарвацца. Дам і табе пачытаць, калі хочаш. Ты ведаеш, што здарылася ў 1560 годзе?

— Андрэй, ты нейкі дзіўны. Адкуль я магу ведаць, што здарылася ў 1560 годзе? Гэта ж не ўчора было.

— Я таксама не ведаў,— кажу. — А цяпер ведаю. Паслухай. У 1560 годзе адзін англійскі рыбак злавіў сеткаю залітую смалою бутэльку. Ен разбіў яе, а там — пергамент. Стаў чытаць — тайнае пісьмо… Прынёс яго да англійскай каралевы Елізаветы І. Узяла Елізавета Першая пісьмо…

— І ў мяне пісьмо, — сказала Наташа. — Я сама знайшла бутэльку з пісьмом. Глядзі.

Наташа працягнула бутэльку, якую хавала за спіною.

— Асцярожна трымай. Не разбі,— папярэдзіла. Я ўзяў бутэльку ў рукі. Бутэлька як бутэлька.

Самая звычайная. У такіх напітак «Бураціна» прадаюць, Я паціснуў плячамі.

— І ты хочаш сказаць, што гэта твая бутэлечная пошта?

— Але. Бутэлечная пошта, — кіўнула галавою Наташа.

— Наташа, не смяшы. Даўно напітак выпіла?

— Перавярні бутэльку, — загадала Наташа.

Я перавярнуў бутэльку донцам уверх. На далоню выпала паперка, згорнутая ў трубку. Я аддаў бутэльку Наташы, разгарнуў паперку. Няроўнымі друкаванымі літарамі на паперы было напісана: «Людзі, дапамажыце нам. Вас просяць жыхары Эльдарада. Мы загінем, калі вы не дапаможаце. Кляйн…»

Далей літары расплыліся, няйначай як залітыя вадою.

Я заморгаў вачыма і паглядзеў на Наташу.

— Ты… Ты дзе гэта знайшла?

Наташа ўзяла запіску і спакойна адказала:

— У нашай рэчцы. Бутэльку плынню да берага прыбіла. Шкада, што ўвесь тэкст не зможам прачытаць. Той, хто прыслаў гэтае пісьмо, відаць, вельмі спяшаўся. Корак ледзь-ледзь трымаўся. Вада ў бутэльку трапіла.

«Людзі, дапамажыце нам. Вас просяць жыхары Эльдарада…» Гэтыя словы стаялі ў маіх вушах. Я, здавалася, чуў іх…

«Мы загінем, калі вы не дапаможаце…» Гэта ўжо нават не просьба, а крык роспачы. Адчай.

Каму так цяжка? Адкуль гэтая бутэлька? Няўжо сапраўды ёсць краіна Эльдарада? Як яе жыхары да нас трапілі? І чаму менавіта да нас?

Усе гэтыя пытанні адно за адным імкліва праносіліся ў маёй галаве. Я на хвілінку разгубіўся. Ды толькі на хвілінку. Бо нарэшце здагадаўся, што Наташа сама напісала… Знарок. Каб даказаць, што ёсць краіна Эльдарада.

— С-сама. Ты-ты сама нап-пісала, — заікаючыся ад хвалявання, прамовіў я.

— Не. Запіску прыслаў хтосьці з Эльдарада. Я яе ўчора знайшла. Хацела з вамі параіцца, але вы з мяне смяяліся…

Я зусім разгубіўся. Няўжо знайшла? Хлусіць, напэўна. Не. Вунь і слёзы на вачах выступілі. Пакрыўдзілася, бо не веру. Але і верыць не хочацца. Дваццатае стагоддзе — стагоддзе тэхнікі. І Міхась казаў, што з космаса можна любую макулінку сфатаграфаваць. А калі Наташы верыць, то выходзіць, што касманаўты цэлую краіну не заўважылі. Хіба мажліва такое?

— Наташа, ты, напэўна, штосьці пераблытала, — сказаў я, каб не пакрыўдзіць Наташу.

Наташа глянула мне ў вочы.

— Андрэй, скажы шчыра — не верыш?..

— Не веру.

— Тады я цябе выклікаю на дуэль. Выклікаю на дуэль… Бач, якая шпаркая. Наглядзелася прыгодніцкіх фільмаў, начыталася кніг пра рыцараў. Толькі чытала іх, відаць, наадварот. Хіба дзяўчынкі калі-небудзь выклікалі хлопчыкаў на дуэль?

Да чаго дайшло! Няўжо з дзяўчынкай на кулакі стану біцца? Ды з мяне куры смяяцца будуць. Чаго я на вуліцу выходзіў? Лепей сядзеў бы, артыкулы чытаў. Хай бы думала, што дома няма.

Як выкруціцца? Як? А калі параіць, каб да Міхася схадзіла, каб яму пісьмо паказала? Няхай з ім спрачаецца, няхай яго на дуэль выклікае.

— Наташа, давай да Кадыша сходзім. Яму пра ўсё раскажам. Разам паразважаем, адкуль гэтае пісьмо.

— Давай сходзім, — пагадзілася Наташа.

На маё шчасце, Міхась якраз быў дома. Мы паказалі яму бутэльку, прачыталі запіску.

Я, напрыклад, хоць спачатку, хоць крыху паверыў, што запіска з Эльдарада, а вось Міхась доўга не думаў, сказаў:

— Сама напісала.

— І ты мне не верыш?

— Не-а.

Гэтае «не-а» Міхась прагаварыў у нос, і ў яго выйшла праз «э» — «нэ-а». З форсам гэтакім.

Я чакаў, што Наташа ўзбурыцца, як і мяне, выкліча Міхася на дуэль. Але чамусьці не выклікала. Збаялася, ці што?

Яна зняважліва зірнула спярша на Міхася, пасля на мяне і з пагардаю прамовіла:

— А я спадзявалася на вас. Лічыла, што дапаможаце.

Павярнулася і пайшла.

Мы з Міхасём пераглянуліся. Чаму так сказала? Чаго хацела ад нас? Гэтага мы пакуль не зразумелі.

##### ТАЙНА БАБКІ ТЭКЛІ

На другі дзень я доўга не ўставаў з ложка. Ноччу не выспаўся. Усю ноч нейкае глупства ў галаву лезла. І каралева Елізавета снілася, і Эльдарада, і бутэлькі.

Я некалькі разоў прачынаўся. Знарок вочы шырока-шырока расплюшчваў. Каб гэтае глупства ў галаву не лезла. Ды дарэмна. Толькі заплюшчу вочы — зноў каралева Елізавета. Бутэлькі збірае і да мяне нясе. Спрабаваў да ста лічыць, да тысячы. Нічога не дапамагала.

Толькі пад раніцу заснуў. Соладка-соладка спалася. Ні бутэлек, ні Эльдарада, ні англійскай каралевы. Я, мусіць, да паўдня спаў бы, калі б не тата і мама.

— Андрэйка, уставай.

— Андрэй, дзень на двары.

Гукаюць, як у лесе. А я, вачэй не расплюшчваючы:

— Зараз. Устану…

І далей сплю. Быццам у кошкі-мышкі з імі гуляю. Відаць, не спадабалася гэткая гульня тату. Стаў мяне за пятку казытаць.

— У мяне канікулы, — заенчыў я сонным голасам. — Калі вы не на рабоце, то я не назаляю. Спіце, колькі хочаце.

— Ат, спі. Хоць да вечара, — відаць, пакрыўдзіўся тата. — Я хацеў, каб ты паснедаў з намі. Мы на работу хутка пойдзем.

«Спі». Хіба заснеш, калі за пятку казыча? Не ведае, якая ноч у мяне была.

Расплюшчыўшы вочы, я ляжаў на ложку. Колькі хвілін у хаце было ціха. Потым рыпнулі дзверы. Напэўна, мама прыйшла. Так, яна. Яе крокі, мяккія, лёгкія. Тата цяжка ступае, грузна.

— Чуў, якая пагалоска па вёсцы ідзе? — данёсся мамін голас.

— Выдумкі,— адказаў тата.

— А можа, не выдумкі? — сказала мама. — Бабка Тэкля на свае вочы касманаўта бачыла.

— Нагаворыць бабка Тэкля. Толькі вушы развешвай.

У мяне сон як рукою зняло. Цікава. Вельмі цікава. Касманаўта бабка Тэкля бачыла. Чаму я пра гэта не ведаю?

Зноў рыпнулі дзверы.

— Дзень добры, — пачуў я Міхасёў голас. — Андрэй дома?

— Спіць, — сказаў тата, — не дабудзіцца. — І моцна гукнуў: — Андрэй, сняданак на стале стаіць. Мы на работу пайшлі.

У пакой уляцеў Міхась.

— Чаго ляжыш, як крот у нары? — накінуўся ён на мяне.

Не спадабалася мне гэткае параўнанне.

— Крот не ляжыць, крот ходзіць, — кажу. — Яму праз кожныя чатыры гадзіны есці хочацца.

А ён:

— Лянівы ты, Марозік. Чуў, што каля вёскі касманаўты спусціліся?

Я хуценька ўсхапіўся з ложка, адзеўся. Значыць, не плёткі. Каля вёскі касманаўты ходзяць, а я ў хаце сяджу.

— Дык бяжым! — крычу. — Я ні разу жывога касманаўта не бачыў.

Міхась засмяяўся:

— Ты, напэўна, у гарачай вадзе купаны? Сядзь.

— Я сеў на край ложка. А,Міхась нечакана сказаў:

— Давядзецца нам папрасіць прабачэння ў Наташы.

— Чаму? — не зразумеў я.

— Магчыма, дзесьці ёсць такая краіна — Эльдарада. У непралазных джунглях, напрыклад, куды і чортава вока не зазірне. Факты за гэта.

«Мусіць, свет дагары перавярнуўся, — думаю. — Дзяўчынкі на дуэль выклікаюць, Міхась у Эльдарада паверыў, бутэлечная пошта, касманаўты. Штосьці дзіўнае вакол робіцца».

— Выкладвай факты.

— Можна і факты. Бутэлечная пошта — адзін, — пачаў загінаць пальцы Міхась. — Я ўжо правяраў. Не Наташыным почыркам запіска напісана.

— Запіска не доказ.

— Не доказ, — пагадзіўся Міхась. — Але касманаўт… Касманаўт… Адкуль ён з'явіўся? Магчыма, запіска і касманаўт — адно звяно. Вось толькі як звязаць яго? Як?

Болей я не мог трываць.

— Дзе той касманаўт? Дзе ён?

Міхась устаў з ложка, глянуў у акно. Я таксама падышоў да акна, пачаў пільна-пільна ўзірацца. Мне думалася, што зараз убачу на вуліцы касманаўта. Сапраўднага касманаўта: у скафандры, у гермашлеме. Нездарма Міхась ад акна не адыходзіцца.

Але касманаўт не з'яўляўся. Толькі куры ляніва грэбліся ля плота, а каля іх паважна паходжваў наш рабы певень.

— Дзе касманаўт? — тузануў Міхася за плячо.

Міхась развёў рукамі.

— Каб ведаў, то каля цябе не стаяў бы. Людзі кажуць.

— Кажуць, кажуць, — перадражніў я. — Чаго ж ён хаваецца ад людзей?

Міхась уздыхнуў:

— А хто яго ведае. Можа, шпіён. Можа, заблудзіўся. Касманаўты таксама памыляюцца. Можа, ракета ў яго сапсавалася.

— Так, Міхась, так. Сапсавалася. Таму і сеў каля вёскі. Добра, што на вёску не ўпаў.

Я ажно трымцеў ад хвалявання. Касманаўт каля вёскі, ракета. Вось каб палятаць хоць крыху!

— Міхась, ты можаш заставацца ў хаце. Можаш нават мой сняданак з'есці. А я ўсё-такі пабягу.

Калі б Міхась не схапіў мяне за руку, я, напэўна, выбег бы з хаты.

— Пачакай. Куды бегчы? Куды вочы глядзяць? Так мы яго не хутка знойдзем. Казалі, што яго бабка Тэкля бачыла. Спытаемся ў яе, дзе бачыла, у якім месцы. Там і будзем шукаць.

— А я думаў, што касманаўт каля самай вёскі. Значыць, да бабкі Тэклі цяпер?

— Не, — сказаў Міхась. — Трэба Наташу пачакаць. Яна ў горад паехала. Маці хоча ёй паліто купіць.

— Да самага вечара давядзецца чакаць, — кажу Міхасю. — Хадзем без Наташы!

— Не. Я слова даў, што пачакаю яе. Прыйдзецца пацярпець.

— Калі даў слова, то прыйдзецца, — неахвотна згадзіўся я.

##### У БАБКІ ТЭКЛІ

Вечарэла, калі мы ўтраіх пайшлі да бабкі Тэклі. Бабка Тэкля жыла не ў самой вёсцы, а воддаль ад яе. Як у нас кажуць, наводшыбе.

Жыла яна адна. Муж пасля вайны ад ран памёр, а сыны параз'язджаліся. Старэйшы служыў афіцэрам у арміі, а малодшы працаваў ажно на Поўначы.

Бабку Тэклю мы вельмі любілі. Каля яе хаты рос вялікі сад, і яна не раз частавала нас яблыкамі.

Сама стрэне на дарозе, прывядзе ў сад: «Збірайце ападкі. Частуйцеся». Бывала, і ў кішэні накладзеш, і за пазуху. Ні крыку, ні лаянкі мы ад яе аніразу не чулі.

Нам пашанцавала. Бабка Тэкля была дома. Яна сядзела на парозе, падпёршы рукамі галаву.

Мы адчынілі веснічкі.

— Бабка Тэкля, добры вечар, — здалёку гукнуў я.

— Не ведаю, ці добры ён будзе, — уздыхнула бабка Тэкля.

— Чаму?

— А што, калі той страхалюд да мяне прыпрэцца?

— Вы пра касманаўта кажаце? — вырвалася ў мяне.

— А пра каго ж яшчэ.

— А вы яго бачылі?

— Як цябе цяпер. Каля Дворнага Саду гэта было. Ужо шарэць пачало. І тут вылазіць з кустоў. Ну рыхтык жаба. Вочы пукатыя, сам зялёны. Як жабарэння на сябе начапіў. Я адразу змікіціла, што адзежа такая ў яго. Лыпнуў на мяне вачыма і назад у кусты. Ажно затрашчала, як паляцеў. А я, каб болей страху яму нагнаць: «Ого-го-о-о… О-гу-г-у-у…»

— А самі не спалохаліся? — пацікавіўся Міхась.

— Задрыжэлі ногі,— прызналася бабка Тэкля. — Гэта ж не жартачкі: такога страхалюд а ўбачыць!

— Можа, хто хацеў напалохаць вас? — пытаюся.

— Каму я патрэбная. Я ж не дзеўка. А перад гэтым яшчэ некі апарат ляцеў. Ціха-ціха ляцеў. Я перш падумала, што мо шар, якім надвор'е мераюць. Пасля дайшло, што той страхалюд на ім прыляцеў.

«Апарат ляцеў…» Бабцы Тэклі здалося, што шар, — разважаў я. — Але ж яна добра не прыглядалася, дый цямнець пачало. Хіба магла заўважыць, якой ён формы? Што ж там было? А калі лятаючая талерка? Лятаючая талерка. Талерка… Так і ёсць. Лятаючая талерка. Вось і ў газетах пішуць, што не раз людзі бачылі лятаючыя талеркі. І ў нас бачылі, і Ў другіх краінах. Думаюць, што іншапланецяне на такіх талерках ляцяць. Памыляюцца яны. Няма іншапланецян. Гэта, відаць, жыхары Эльдарада прылятаюць. Чамусьці не хочуць нам паказвацца. Прылятаюць, як у разведку. Паглядзяць, паглядзяць — і назад. Зноў у Эльдарада. А цяпер нейкая бяда ў іх. Нездарма запіску падкінулі. Хочуць, каб мы дапамаглі, і ўсё роўна хаваюцца. Асцярожныя. Вось і бабка аднаго напалохала. Яна думае, што амерыканца. Не. З Эльдарада той чалавек усё-такі…»

Спяшаючыся, я расказаў пра сваю здагадку Міхасю, Наташы і бабцы Тэклі.

— Я таксама думаю, што ён з Эльдарада, — падтрымала мяне Наташа. А бабка Тэкля разважала па-свойму:

— Мне без разніцы, хто ён. Але чаму па кустах брындаецца? Скора гэтыя касманаўты некаму на голаў сядуць.

— Раней, напэўна, спакайней было? — пацікавіўся я.

— Раней другое было. Вадзянікі, русалкі, лесавікі. Людзі газет, як цяпер, не чыталі. Ва ўсялякіх нячысцікаў верылі. Вось і лезлі розныя страхі ў вочы. Помню, мая маці расказвала, як вадзянога быка стрэла. Траву на балоце жала. Раненька было, туман, як малако, па балоце разліўся. Нажала маці травы, напхала ў мех. Толькі кранулася, каб ісці,— чуе: «У-у… у-у…» Працяжна гэдык, глуха. Глянула ўбок — вадзяны бык каля куста. Невысокі, на нізенькіх нагах. А ногі ў яго, як лапы ў жабы. Галава вялікая-вялікая. Быццам калода ці цэбар. Перавярнуўся на спіну і гэтымі нагамі-лапамі па жываце сябе шлёпае: шлёп-шлёп. І крычыць: «У-у… у-у…» Маці казала, што зашлёпаў бы, каб не ўцякла.

— Дык гэта ж лягушка-жарлянка, — здагадаўся я. — Яна гэтак крычыць. Нам пра яе на ўроку заалогіі расказвалі.

— Але, — падхапіла Наташа, — жывот у яе чырвоны, у сініх кропках. Ен атрутнаю сліззю пакрыты. Убачыць жарлянка бусла і на спіну перакочваецца, жывот свой паказвае. Маўляў, не кранай мяне.

— Бабка Тэкля, можа і вам цяпер падалося, як некалі вашай мацеры? — запытаўся Міхась.

— А хто яго ведае, — нечакана прамовіла бабка Тэкля. — У мяне сёння ўсё ў галаве пераблыталася. Пайду свінчо пакармлю. Зусім забылася.

— Бачылі вы яго ці не бачылі?

— Адчапіцеся, саколікі. Сама не ведаю. Бабка Тэкля ўстала і пайшла ў хлеў.

— Ен каля Дворнага Саду выскачыў? — гукнула Наташа.

— Не ведаю. Усё пераблыталася, — пачулі мы ў адказ.

— Чулі? — звярнуўся да мяне і Наташы Міхась. — Са страху бабцы Тэклі здалося, што таго страхалюда ўбачыла.

— Старэнькай бабцы паверылі,— ўздыхнуў я.

##### НОЧЧУ КАЛЯ ДВОРНАГА САДУ, АЛЬБО ШТО ЗДАРЫЛАСЯ З НАТАШАЙ

Мы хацелі ісці дамоў, але Наташа распачала спрэчку:

— Дык не верыце, што ёсць Эльдарада, што касманаўты ёсць, што бутэлечная пошта ёсць?

— Табе толькі з бабкай Тэкляй сябраваць, — сказаў Міхась Наташы.

Пакрыўдзілася Наташа. Яшчэ як пакрыўдзілася!

— Не верыце? — яна ледзь не плакала. — Я цяпер жа пайду ў Дворны Сад і знайду таго невядомага. Дакажу…

Не думаю, што Наташа пайшла б у Дворны Сад, калі б Міхась масла ў агонь не падліў.

— Пойдзеш? І свайго эльдарадаўца да нас прывядзеш? Пад ручку? — прамовіў са здзекам.

— Да вас не прывяду. Ен з вамі размаўляць не захоча. Вы, вы… Бабы ў штанах.

Павярнуўшыся, яна шпарка пакрочыла па дарозе.

Вось дык Наташа! Узнагародзіла нас мянушкаю! «Бабы ў штанах…» Няўжо мы так на іх падобныя?

— Глянь, пайшла! У Дворны Сад! — вырвалася ў мяне.

— Пайшла, — заморгаў вачыма Міхась. Няёмка яму стала. Што ж, лішняга ён нагаварыў. Да Дворнага Саду было два кіламетры, не меней.

Спачатку трэба было ісці праз поле, да рэчкі, і ўжо далей, паўз рэчку, дарога вяла проста да Дворнага Саду.

Дворным Садам называюць у нас былую панскую сядзібу. Некалі, як расказвалі старэйшыя, у Дворным

Садзе стаяў вялікі панскі палац. А вакол палаца быў прыгожы парк з сажалкамі, дзе гадаваліся карпы, карасі.

Цяпер ад палаца засталіся толькі напаўразбураныя сцены, густа парослыя кустамі. Да падмурка вядуць ўтравелыя дарожкі між старых ліп. Скрозь у Дворным Садзе зараснікі бэзу, дзікай шыпшыны. З гэтых кустоў іншы раз і днём нялёгка выбрацца. А цяпер, калі цямнее, калі шэры паўзмрок ахутаў наваколле?..

— Наташа, вярніся! — крыкнуў я. А яна нават не павярнулася.

— Яе цяпер і на веласіпедзе не дагоніш, — прагаварыў Міхась. — Пайшлі за ёю. Нядобра адну пакідаць.

І мы пайшлі за Наташай.

Вось яна павярнула на поле. Праз поле да рэчкі — гэта мы добра ведалі — вяла ўтаптаная сцежка. Ды ў цемры не заўважылі, мінулі яе. Вяртацца назад, шукаць тую сцежку не было калі. Наташа ўжо даволі далёка адышлася ад нас. Месячы чаравікамі коўзкую зямлю, пайшлі напрасткі. Зямля прыліпала да падэшваў, чаравікі сталі як пудовыя, мы ледзь выцягвалі ногі. Здавалася, што полю не будзе канца.

— Наташа! — галёкнуў Міхась. Наташа не азвалася.

— Каб спынілася, то адразу прабачэння папрасіў бы, — цяжка сапучы, прамовіў Міхась.

Нарэшце выйшлі да ракі, на дарогу. Хутчэй, цяпер можна хутчэй. Там, удалечыні, у змроку, маленькая Наташына постаць.

— Дворны Сад ужо недалёка, — глуха прагаварыў Міхась.

— Не. Яшчэ далёка, — кажу я.

— Табе проста здаецца. Сёння туман па зямлі сцелецца. У такое надвор'е дрэвы заўсёды здаюцца больш аддаленымі.

— Я пра гэта не чуў.

— Закон оптыкі трэба ведаць. Ад дрэваў адбіваецца святло, а туман яго рассейвае. Таму дрэвы меней асветленыя. Вось і здаецца, што яны знаходзяцца далёка ад нас.

Па праўдзе сказаць, мяне цяпер не цікавіў закон оптыкі. Лепей я фільм па тэлевізары паглядзеў бы.

Вёска далёка ззаду, здзічэлы панскі парк наперадзе.

— Пабеглі,— прапанаваў я Міхасю. — Дагонім Наташу, назад вернем. Калі і прабачэння папросім, то карона з нас не спадзе.

— Пабеглі.

Мы пабеглі, пазіраючы наперад. Дзе ж Наташа? Ага, здаецца, вунь, на ўскрайку парку спынілася, стаіць. Усё-ткі баіцца ісці ў парк.

— Стаіць. Бачыш?

— Угу, — выдыхнуў Міхась.

— Хай крыху палекаціць. Хутка сама вернецца. Мы спыніліся. А Наташа ўсё стаіць, чамусьці

не вяртаецца назад. Няўжо ёй зусім не страшна?

— Трэба клікаць, — сказаў Міхась.

І ў гэты момант да нас данёсся крык, тоненькі-тоненькі: «О-о-ой!» Гэта, я мог прысягнуць, крычала Наташа.

Мы з Міхасём як аслупянелі. Не ведаю, як у Міхася, але ў мяне валасы на галаве, здалося, падняліся.

Некалькі хвілін мы стаялі як у здранцвенні. Першым апамятаўся Міхась.

— Ты чуў?

— Чуў. Наташа крыкнула.

— А дзе яна? Дзе? Яна стаяла там. Цяпер няма. Сапраўды, там, дзе мы нядаўна бачылі Наташыну

постаць, цямнеў здзічэлы кустоўнік.

##### СУСТРЭЧА З ЧАЛАВЕКАМ-ЖАБАЙ

— Што будзем рабіць? — запытаўся Міхась. Я паціснуў плячамі.

— Схаваемся і будзем назіраць за паркам, — кажу я. — Магчыма, заўважым кагосьці. Нам пакуль нельга туды ісці.

— Чаму гэта?

— А калі і нас там схопяць? Хіба не разумееш? Міхась уздыхнуў.

Мы прыселі і пачалі назіраць за паркам. А ў парку хоць бы сучок трэснуў.

— Пакрычым? — нахіліўся да мяне Міхась.

— А калі той, што Наташу схапіў, сюды прыйдзе?

— Марозік, а мы не верылі ёй, — сказаў Міхась. — Смяяліся. Той, з Эльдарада, яе схапіў. Мы вінаватыя.

Так, вінаватыя. Што ж рабіць? Што? Вярнуцца ў вёску і паклікаць людзей? Вядома, людзі прыбягуць, калі даведаюцца, што здарылася. Але ці не наробім гэтым самым яшчэ горшай бяды? Тыя альбо той (хто ведае, колькі іх там) таксама ў шапку не спяць. Падымуцца і паляцяць. Хіба ім доўга? І Наташу з сабою забяруць. І мы ўжо ніколі не ўбачым яе.

На мае вочы набеглі слёзы. Я выцер іх рукавом і звярнуўся да Міхася:

— Трэба ў Дворны Сад ісці. Пакуль не позна. Трэба выратаваць Наташу.

— Трэба, бо пасля хоць з вёскі ўцякай. Што мы людзям скажам?

Асцярожна, трымаючыся побач, мы накіраваліся ў Дворны Сад. Вось і той ускраек, дзе была Наташа. Сцяною стаіць бэз, далей, шырока расхінуўшы галіны, — ліпы.

— Направа дарожка, — прашаптаў Міхась.

Мы звярнулі на дарожку. Што там чакае нас? Адзін крок, другі, трэці… Я азірнуўся назад. Ззаду шырокаю палоскаю цягнецца поле. А тут, у парку, цемрадзь, хоць вока выкалі.

— Кар-р-р, кар-р-р, — пачулася над галавою. Я спыніўся. У грудзях пахаладзела.

— В-варона. Н-не бойся, — прашаптаў Міхась. Яшчэ крок, яшчэ. Здаецца, там, далей, паваротка.

За гэтай павароткай разваліны палаца. Туды нам трэба, туды… Там тыя, з Эльдарада, хаваюцца.

І тут… Не ведаю, хто першым з нас убачыў перад сабою чалавека-жабу. Увесь ён быў зялёны, а вочы вялізныя, пукатыя. Пра такога нам бабка Тэкля расказвала.

Гэтая пачвара, пэўна, таксама не чакала, што нас убачыць, бо спынілася, пазіраючы сваімі вялізнымі вачыма.

— Чалавек-жаба! — вырвалася ў мяне.

Мы з Міхасём імгненна павярнуліся на сто восемдзесят градусаў і як мага паімчаліся назад, на поле.

Міхась апярэдзіў мяне. «Дагоніць чалавек-жаба. Зловіць. Мяне зловіць», — мільганула ў галаве.

Не ведаю, адкуль сілы з'явіліся, але я за якую секунду абагнаў Міхася. Мы беглі, беглі, нічога не цямячы, пакуль, зняможаныя, не ўпалі на мяккую раллю.

Мы сядзелі на зямлі. Вясенняя ноч атуляла ласкавым цяплом ваколле. Вакол было ціха і спакойна. Не верылася, што ў такую лагодную ноч можа здарыцца штосьці страшнае. І тое, што згінула Наташа, і тое, што мы сустрэлі ў Дворным Садзе агіднага чалавека-жабу, здавалася мройным сном.

— Міхась, мы ўсё гэта не снім?

— Не снім, — адгукнуўся Міхась.

— А калі гэта нам здаецца? Я чытаў пра бельгійскага хіміка Жака Перо. У яго ўзарвалася лабараторыя. Дык пасля ўсе прадметы ён стаў бачыць толькі перавернутымі. Ці не здарылася і з намі нешта падобнае?

— Няшчасце беднага Жака Перо яшчэ паўбяды, — сказаў Міхась. — Свой зрок, я думаю, ён вылечыў. Для гэтага прызматычныя акуляры носяць. А вось у нас сапраўдная бяда. Нам цяжэй. Цяжэй, бо нічога нам не здаецца. Ёсць чалавек-жаба. Дарма бабцы Тэклі не паверылі. Блукае ён у Дворным Садзе. — Міхась скрыгітнуў зубамі: — Як уяўляю, у чые рукі Наташа трапіла, дык… Чаму гэтая пачвара, як гаспадар, ходзіць па нашай зямлі? Чаму?

Я крануў Міхася за плячо.

— Міхась, хадзем зноў у Дворны Сад. Крыху адпачнём і пойдзем. Мы выратуем Наташу.

##### У ПРЫШЭЛЬЦАЎ З ЭЛЬДАРАДА

Пра тое, што здарылася з Наташай, мы даведаліся пазней. Паспрабую перадаць тое, што яна нам расказала. Наташа, паспрачаўшыся з намі, цвёрда вырашыла ісці ў Дворны Сад адна. Яна чула, як мы з Міхасём крычалі, як клікалі яе. Падышоўшы да Дворнага Саду, яна заўважыла, што ў кустах мільганулі дзве постаці. Падумала, што мы з Міхасём апярэдзілі яе, што хочам напалохаць. «Хлопчыкі, вылазьце», — паклікала.

Але ніхто не азваўся. Толькі на самым ускрайку трэснула сухая галінка. Нібыта на яе нагою наступілі. Упершыню Наташа пашкадавала, што пайшла ў Дворны Сад. Толькі азірнулася — і тут на яе накінуліся. «О-о-ой!» — крыкнула яна. Памкнулася, каб вырвацца, ды дарэмна. Ёй закруцілі рукі назад, моцна звязалі вяроўкаю. А пасля, штурхаючы ў спіну, павялі. Яна спатыкалася, галінкі балюча сцёбалі па твары, а яе штурхалі, вялі наперад. Двое, якія вялі яе, былі ў зялёных камбінезонах. А твары… Твары да жудасці агідныя: пукатыя вочы, скура на шчаках абвіслая, шэрая…

Нарэшце Наташа ўбачыла камяніцу панскага палаца. Яе прывялі ў скляпенне. У гэтае скляпенне яна не раз лазіла с намі. Тады было цікава, а цяпер…

У скляпенні гарэла свечка. Прыхінуўшыся да сцяны, сядзеў чалавек, як дзве кроплі вады падобны на тых двух, якія яе прывялі: і вочы пукатыя, і шчокі шэрыя, абвіслыя, і гэткі ж зялёны камбінезон.

— Палонную прывялі,— звярнуўся да яго адзін з тых, хто вёў Наташу. — Яна нам усё раскажа.

Другі моцна піхнуў яе ў спіну.

— Сядай.

Наташа села ў самы куточак, каб толькі далей ад іх.

— Прагаладаліся мы, Кока-Кола, — прагаварыў той, які піхнуў Наташу.

Гаварылі яны па-нямецку. Наташа ведала нямецкую мову. У нашай школе нямецкую мову вывучалі ўжо з першага класа. «Эксперыментальная, з ухілам замежнай мовы», — вось так крыху мудрагеліста называлася наша школа.

Наташа не паказвала, што разумее іх.

Той, які сядзеў, устаў, выцягнуў з кутка пакоўную сумку, паставіў пасярод скляпення.

«Кока-Кола яго зваць», — здагадалася Наташа.

— Бяры, Банан, — глуха прагаварыў Кока-Кола. — Ніколі ты не наясіся.

Банан расшпіліў сумку, дастаў з яе некалькі апельсінаў, падаў таму, з якім вёў Наташу.

— Частуйся, Кальмар.

«Кока-Кола… Банан… Кальмар… Якія ў іх дзіўныя імёны! А калі гэта не імёны, а клічкі? Бандыты яны, — з жахам падумала Наташа. — Не з Эльдарада людзі, проста бандыты».

Банан і Кальмар аблупілі апельсіны, пачалі есці, гучна цмокаючы жабінымі ратамі.

— Палонную пачастуйце, — прагаварыў Кока-Кола.

— Пацерпіць, — засмяяўся Кальмар. Па спіне ў Наташы мурашкі забегалі.

— Рукі развязалі б, — сказаў Кока-Кола. — Не ўцячэ.

Кальмар зыркнуў на яго пукатымі вачыма.

— Яна мяне за палец укусіла!

Кока-Кола падышоў да Наташы, выняў з кішэні нож, разрэзаў вяроўку.

Кальмар хацеў штосьці сказаць, але Кока-Кола апярэдзіў яго:

— Не зыркай на мяне, не зыркай. Ведаю, што раблю.

Кальмар даеў апельсін.

— Мазалі баляць, — буркнуў.

— Будзе дождж, — сказаў Кока-Кола.

— Дождж? — падалося Наташы, з трывогаю перапытаў Кальмар.

— Будзе, — упэўнена сказаў Кока-Кола. — Перад дажджом заўсёды мазалі баляць. Атмасферны ціск паніжаецца. І расшыраюцца тканкі нагі. А цвёрды мазоль не здольны аднолькава расшырацца з мяккімі часткамі цела. Вось і раздражняюцца нервы.

— Бач ты! — здзіўлена прагаварыў Кальмар. — Залатая галава ў цябе, Кока-Кола. Нездарма сам Кляйн цябе паважае.

Наташа ўспомніла пра запіску. Кляйн, Кляйн… І там было такое прозвішча. Значыць, яны з Эльдарада. Значыць, праляцелі. Кляйн, Кляйн…

«Кляйн» у перакладзе з нямецкай абазначае «маленькі». Нямецкае гэта прозвішча. Але ж Эльдарада ў Лацінскай Амерыцы знаходзіцца. Там жывуць індзейцы, у іх павінна быць свая мова, не нямецкая. Чаму так? А запіска дык на рускай мове напісана. Хіба яны ведаюць рускую мову? Выходзіць, ведаюць. І ў нас дапамогі просяць. Але чаму мяне схапілі? Чаму такія нялюдскія? Чаму?

— Кока-Кола, — соладка пазяхнуў, пацягнуўшыся Кальмар, — значыць, будзе дождж?

— Будзе. Праз сем — дзесяць гадзін.

— Адкуль ты ведаеш? — азваўся Банан.

— Неба вечарам было ружовае. Заўсёды так: калі неба ружовае, чакай з захаду дажджу.

— І далёка хмары ад нас?

— За дзвесце — чатырыста кіламетраў. Перад заходам сонца на небе былі пёрыстыя воблакі. Гэта паказвае, што дождж ідзе за дзвесце — чатырыста кіламетраў ад нас.

— Цікава. А як ты даведаўся, што праз сем — дзесяць гадзін тут дождж пачнецца?

— Воблакі звычайна плывуць з хуткасцю трыццаць — сорак кіламетраў у гадзіну. Адлегласць, дзе ідуць дажджы, нам вядома. Падзелім яе на хуткасць воблакаў. Выходзіць: праз сем — дзесяць гадзін.

— Трэба ляцець. Трэба хутчэй ляцець адгэтуль! — усклікнуў Кальмар. — Мы тут няпрошаныя госці.

«Ляцець… Ен кажа: трэба ляцець, — разважала Наташа. — Значыць, я не памылілася, у іх ёсць нейкі лятальны апарат. І куды яны яго схавалі? Гэта не самалёт. Самалёт у кустах не схаваеш. Тады што? Відаць, лятаючая талерка. Няйначай. Здалёку яны прыляцелі. З Эльдарада. Усё-ткі з Эльдарада. Адтуль. Матэматыку ведаюць, астраномію, геаграфію. Асабліва гэты, Кока-Кола. Ен як сапраўдны прафесар. Няўжо ў далёкім Эльдарада таксама свае прафесары ёсць? Нейкі дзіўны гэты Кока-Кола. Зусім не такі, як Банан і Кальмар. І хусцінку з рота выняў, і вяроўку на руках разрэзаў. Банан, Кальмар… Ну й прозвішчы! Шкура шэрхне, як пачуеш. Яны ляцець збіраюцца… А мяне куды? Няўжо з сабою забяруць?»

На вочы ў Наташы набеглі слёзы. Яна непрыкметна, каб не бачылі гэтыя жабы, выцерла іх рукою.

— Выйду я, — прагаварыў Кока-Кола. — Яшчэ раз на неба зірну.

— Не баўся, — папярэдзіў Кальмар. Кока-Кола выйшаў са скляпення. І толькі цяпер

Наташа адчула, што з ім чамусьці не было так страшна.

##### ХТО ТЫ, КОКА-КОЛА?

Вы, напэўна, памятаеце, што мы з Міхасём вырашылі вярнуцца ў Дворны Сад і вызваліць Наташу.

— Марозік, — прапанаваў Міхась, — давай так зробім: знойдзем сховішча, дзе сядзяць людзі-жабы, і адзін з нас з кустоў выскачыць. Яны, канечне, кінуцца даганяць. А другі ў гэты момант выведзе з парка Наташу.

Адзін, другі… Неяк мудрагеліста разважае Міхась. Відаць, хітруе.

— Хто з кустоў выскачыць? — пытаюся. Міхась падумаў і сказаў:

— Выскачыш ты…

Не спадабаўся мне яго план.

— Саломінку выцягнем. У каго карацейшая, той і выскачыць.

Міхась мне:

— А хто з нас хутчэй бегае? Хіба я? Не, ты мяне у Дворным Садзе абагнаў. Ты ляцеў, як ракета.

Сапраўды, абагнаў. Выходзіць, я хутчэй бегаю. Каб ведаў, што такі план у Міхася з'явіцца, то нараўне бег бы. Хоць у мяне на душы кошкі скраблі, ды мусіў згадзіцца:

— Выскачу, калі так. Хай даганяюць.

— Не хвалюйся. На сваіх жабіных нагах яны цябе не дагоняць.

«На жабіных нагах…» Мяне ажно скаланула, як пачуў пра жабіныя ногі. Лепей не напамінаў бы.

Сагнуўшыся, стараючыся ступаць ціха-ціха, мы, як нам здавалася, непрыкметна падышлі да Дворнага Саду. Я ўявіў, як мы падкрадземся да сховішча тых пачвараў, як выскачу перад імі, як усе яны кінуцца за мною — і ногі сталі ватнымі.

Зняможаны, я спыніўся.

— Пайшлі,— тузануў Міхась за плячо. А на мяне яшчэ і дрыжыкі напалі.

— Чаго ты? — запытаўся Міхась. — Баішся?

— Не. Холадна. Грэюся, — кажу.

— Заўтра будзеш жартаваць.

«Заўтра…» Як мне хацелася, каб хутчэй наступіла гэтае «заўтра»!

— Я не жартую. 3-законы механікі п-павінен ты в-ведаць. Д-дрыжыкі — гэта адна з ф-форм абароны арганізма ад х-холаду. К-калі мы д-дрыжым, с-скарачаюцца мышцы. Р-работа мышцаў п-ператвараецца ў арганізме ў ц-цяпло. Р-разумееш?

Пра гэтае цяпло я, вядома, знарок Міхасю нагаварыў. Не хацелася прызнавацца, што боязна.

Мы прайшлі яшчэ колькі крокаў, спыніліся за кустом. Нечакана пачуўся свіст. Ціхі, быццам хтосьці клікаў каго. Я адразу перастаў дрыжаць. Самі сабою прайшлі дрыжыкі.

— Акрамя чалавека-жабы, тут яшчэ салавей-разбойнік блукае, — кажу, азіраючыся.

Міхась пацягнуў мяне за рукаў.

— Прысядзь.

Мы прыселі, схаваўшыся за куст. Зноў пачуўся свіст.

— Што будзем рабіць?

— Пачакаем, — сказаў Міхась. — Не думаю, што яны нас заўважылі. Між сабою перасвістваюцца. Няхай збяруцца ўсе, і ты тады выскачыш. Не здрэйфіш?

Я не паспеў адказаць, бо ў кустах штосьці трэснула і на невялічкую палянку выйшаў… чалавек-жаба. Ен азірнуўся па баках, спыніўся.

Мы затаілі дыханне.

Чалавек-жаба паднёс рукі да рота і нягучна крыкнуў:

— Не бойцеся. Я чалавек, не бойцеся. «Няўжо заўважыў? — пранеслася ў галаве.—

Няўжо? Не. Калі б заўважыў, то кінуўся б на нас.

«Не бойцеся…» Хоча, каб выйшлі. Пашукай дурняў…»

— Я чалавек. Не бойцеся, — данеслася ў другі раз.

— А мы не баімся. У нас стрэльба, — неспадзявана вырвалася ў мяне.

— Маўчы! — Міхась балюча ўшчыпнуў мяне за плячо.

— Не страляйце. Не трэба страляць. Я чалавек. Глядзіце. На твары ў мяне маска.

Чалавек-жаба сарваў з галавы агідную маску.

Выбліснуў месяц, і мы змаглі разгледзець незнаёмага. Было яму гадоў сорак — сорак пяць. Твар смуглявы, прыгожы. Доўгія, чорныя, як смоль, валасы спадалі на яго плечы.

Ен стукнуў сябе кулаком у грудзі.

— Бачыце? Я чалавек. Я Кока-Кола. Разумееце? Кока-Кола. А вы рускія?

Страх адступіў. Мы бачылі перад сабою чалавека, а не пачвару. Пакуль мы не верылі яму: памяталі, што здарылася з Наташай. Але ранейшага страху

ўжо не было. Дый мы былі не на чужой зямлі, а на сваёй, дзе, як кажуць, кожны куст родны. А гэты, мы адчувалі, баіцца нас.

— Мы беларусы, — крыкнуў я. — Савецкі Саюз! Кока-Кола заўсміхаўся:

— Вельмі добра.

— Дзе Наташа? — гукнуў Міхась.

— Наташа? Дзяўчынка? Я раскажу. Я вам усё раскажу. Не страляйце.

— Дзе Наташа?

— Наташа добрая. Наташа прыгожая, — хутка-хутка загаварыў Кока-Кола. — Яе схапілі кепскія людзі.

— А ты добры? — запытаўся Міхась.

— Я слухаў пра Савецкі Саюз. У майго гаспадара Кляйна радыё. Гаспадар Кляйн дазваляў мне радыё слухаць. Кляйн казаў, што Савецкі Саюз кепскі, а я не верыў яму. Я другое чуў. Радыё мне многа расказала.

— Міхась, гэта ён прыслаў запіску, — здагадаўся я. — Ен прасіў, каб дапамаглі жыхарам Эльдарада.

— Ты з Эльдарада? — спытаўся Міхась. — Ты індзеец?

— Эльдарада. Індзеец, — усміхнуўся Кока-Кола.

— Я веру яму. Ен добры. Чаго нам хавацца? Выйдзем з кустоў,— прапанаваў Міхасю.

— Мы выходзім, — крыкнуў Міхась. — Ты не ўцякай. Не бойся нас.

— Я не баюся.

Мы выйшлі на палянку. Міхась, як сапраўдны дарослы, падаў Кока-Колу руку, назваў сваё імя:

— Міхась.

Павітаўся і я, сказаў:

— Андрэй.

— Андрэй… Разумею… Андрэй… — Кока-Кола доўга трос маю руку, не адпускаў.

Пальцы ў яго былі моцныя, а далонь мазолістая. Я спытаўся ў Кока-Колы:

— Чаму ў цябе такое цікавае імя: Кока-Кола? Зусім не індзейскае.

Кока-Кола перастаў усміхацца, спахмурнеў:

— О-о-о, гэта доўгая гісторыя, вельмі доўгая. Калі будзеце слухаць, я вам яе раскажу.

Вось што мы пачулі ад Кока-Колы.

##### КОКА-КОЛА РАСКАЗВАЕ

— Пасля таго як краіну інкаў захапілі чужаземцы-іспанцы, жыхары нашага Эльдарада зразумелі, што іспанцы прыйдуць і да іх. Аднойчы разведчыкі паведамілі правадыру: іспанцы ўжо шукаюць Эльдарада, каб забраць яго багацце. А багацця — золата і каштоўных камянёў — было нямала. Стагоддзямі збіралі яго ў нашай краіне. Правадыр загадаў усім назаўсёды пакінуць Эльдарада. Дзень і ноч нашы індзейцы знішчалі ўсё тое, што сваімі рукамі будавалі. Ад гарадоў, дзе нядаўна стаялі белакаменныя гмахі, і каменя не пакінулі. Ніхто не павінен быў ведаць, што існавала Эльдарада. Інакш, разумеў правадыр, прагныя іспанцы трапяць і на край свету, каб знайсці жыхароў нашага Эльдарада. Золата і каштоўныя камяні нашы людзі пакідалі ў цясніны, завалілі каменнем. Рэшту з сабою ўзялі.

Невялікімі атрадамі, па пяцьдзесят — сто чалавек рушылі ў далёкую дарогу. Самыя вопытныя воіны ўзначальвалі такія атрады. Толькі яны ведалі шлях, які выбраў правадыр. Многія не дайшлі, загінулі. Прыходзілася і рэкі адольваць, і балоты, і цясніны.

Як ручайкі сцякаюцца ў раку, так і атрады сталі сцякацца ў недаступныя, бязлюдныя джунглі. Кожны, хто змог, выканаў загад правадыра. Вырасталі хаціны, зацепліліся вогнішчы.

А правадыр аб'явіў: «Нікому ніколі не сыходзіць з гэтага месца. Ні з кім не страчацца. Ні словам, ні якім іншым спосабам не паведамляць пра сябе. Няшчасце таму, хто парушыць гэты вечны закон».

Не хацеў правадыр новага перасялення.

Шмат гадоў нішто не парушала размеранага жыцця нашага новага Эльдарада. А потым над намі сталі лятаць дзіўныя сярэбраныя птушкі.

«Белыя!.. Гэта ляцяць белыя», — здагадаліся старэйшыны. Белымі палохалі не адно пакаленне. Рахманай авечкай быў кракадзіл у параўнанні з невядомымі белымі. І зноў людзі пачалі разбураць хаціны, а жыллё рабілі на дрэвах. Каб сярэбраная птушка не заўважыла.

Неяк сярэбраная птушка зноў з'явілася над намі. Яна ляцела нізка-нізка, і чамусьці з яе жывата выбівалася полымя, а за ёю слаўся чорны след. Людзі пахаваліся, а праз некалькі хвілін пачулі, як, скалануўшы лес, ударыў пярун. Дзень, ноч сядзелі на дрэвах. Нарэшце смялейшыя злезлі з дрэваў і ўбачылі, што сярэбраная птушка ляжыць каля возера, дзе звычайна лавілі рыбу. І што самае жахлівае: каля вады, на беразе, ляжаў белы чалавек. Сотні вачэй здалёку назіралі за ім. Белы чалавек не варушыўся. І тады людзі зразумелі, што белы чалавек мёртвы. І яго птушка таксама мёртвая. Мёртвы белы чалавек і мёртвая сярэбраная птушка ўжо не здаваліся такімі страшнымі. Хтосьці падышоў да белага чалавека, нагнуўся, прытуліў вуха да яго грудзей і пачуў, што ціха б'ецца сэрца.

Што было рабіць з ім? Праткнуць кап'ём? Але хіба падымецца ў каго рука на безабароннага? Здавён нашы людзі не пакідалі ў бядзе параненых і нямоглых. Гэта быў яшчэ адзін вечны закон нашай краіны. І белага чалавека не пакінулі дзікім звярам. Вылечылі.

Незнаёмы назваўся Кляйнам. Было яму гадоў пяцьдзесят. Кляйн сказаў, што застанецца з намі назаўсёды, што не парушыць нашага вечнага закону. І мы прынялі яго ў сваю сям'ю. Да кожнага Кляйн падабраў ключык. Мужчын навучыў выплаўляць метал, жанчынам рабіў пярсцёнкі, дзецям майстраваў свісцёлкі. Ен нават запалкі прыдумаў. Мы глядзелі на яго як на добрага чарадзея.

«Яшчэ не таму вас навучу, — хваліўся Кляйн. — Толькі вы мне пабудуйце лабараторыю».

Мы яшчэ не ведалі, што такое «лабараторыя». Але раз Кляйн захацеў — трэба будаваць. Кожны стараўся дагадзіць яму.

Пабудавалі лабараторыю, калючым дротам яе абнеслі. Калючы дрот Кляйн навучыў рабіць. Мы дзівіліся, чаму так абгароджваецца, а ён тлумачыў, што дзікіх звяроў баіцца.

І стаў Кляйн жыць у лабараторыі. Некалькі дзесяткаў індзейцаў з сабою забраў. Я таксама да яго трапіў. Зусім малым хлапчуком. Мяне і яшчэ трох хлапчукоў ён стаў розным навукам вучыць. Вучоба мне лёгка давалася. Хутка я стаў першым вучнем у Кляйна. Кляйн вучыў фізіцы, астраноміі, геаграфіі, анатоміі.

Тады і пачаў ён расказваць мне пра сваё жыццё. «Я — немец, у Баварыі жыў, я доктар, прафесар, — казаў Кляйн. — Я шмат для навукі зрабіў. У мяне і ў Германіі свая лабараторыя была. Але тут мы з табой болей зробім. Увесь свет нам пазайздросціць».

Пазней я даведаўся, што Кляйн — фашыст. Ен казаў, што немцы — вышэйшая нацыя, якой усе павінны служыць.

Ен навучыў мяне гаварыць па-нямецку, а пасля — па-руску. Па-нямецку ён вучыў гаварыць ўсіх, хто ў яго працаваў. У яго пакоі вісела радыё. Калі мы слухалі перадачы з вашай краіны, ён ажно шалеў. Бегаў па пакоі і праклінаў вас. Ен расказваў, як яны, фашысты, ваявалі з вамі, з рускімі. Хваліўся, што сам вашых палонных расстрэльваў. А ў канцы вайны яго пасадзілі на самалёт і загадалі ляцець у адну маленькую лацінаамерыканскую краіну. Каб там працаваў. Але самалёт загарэўся. Адзін ён цудам выратаваўся.

Я слухаў Кляйна і стараўся зразумець, чаму ён так моцна ненавідзіць вас. Ваша радыё многа мне расказала. Я даведаўся, што ваша краіна — вялікая краіна, што ваш народ — вялікі народ, што вы за шчасце для ўсіх, хто супраць такіх, як Кляйн.

А тут яшчэ такое стала рабіцца, такое… Са звычайнага маленькага павука-крыжавіка за некалькі тыдняў Кляйн вырасціў павука велічынёю з цялё. І пачаў гэтага павука, як ён сам казаў, выпускаць на паляванне. На нашых людзей. Павук лавіў іх і забіваў. А Кляйн ажно рукі паціраў: «Гэта мая новая біялагічная зброя. Я яшчэ не такое прыдумаю».

Людзі абурыліся, хацелі знішчыць Кляйна і яго лабараторыю, але ён, калі яны падышлі да лабараторыі, атруціў іх газам.

Нашы індзейцы сталі нейкімі бязвольнымі, бездапаможнымі. На Кляйна яны глядзелі як на ўсемагутнага чарадзея. І не дзіва. Ен паветра атручвае, яму павукі служаць. Хіба такога адолееш? Ен яшчэ пусціў погаласку, што бессмяротны. Спачатку і я ў гэта паверыў. Дый як было не паверыць! Колькі гадоў ён у нас пражыў, а амаль зусім не пастарэў!

Кляйн загадаў, каб вакол лабараторыі выкапалі вялікі роў, напоўнілі яго вадою і напусцілі туды піраньяў. Гэтыя маленькія рыбкі такія ж драпежныя і пражэрлівыя, як і сам Кляйн. Нават буйную жывёлу за некалькі хвілін здольны аб'есці да костачак. У лабараторыю можна было трапіць толькі праз пад'ёмны мост. Дзень і ноч стаяла каля моста варта.

Ужо тады я здагадаўся, што Кляйн не бессмяротны. Здагадаўся, што ён дрыжыць за сваю скуру. Я стаў думаць, як мне знішчыць Кляйна і яго лабараторыю. Але за мною сачылі. Дый Кляйн адзін ніколі не хадзіў. І ў нас знайшліся такія, што, як сабакі, служылі Кляйну. Раней сярод нашага народа такога не страчалася.

А нядаўна Кляйн захварэў. Ніхто пра гэта не ведаў, бо ён зачыніўся ў сваім пакоі і нікога да сябе не пускаў. Сам лячыўся. Праз некалькі дзён ён выйшаў з кабінета схуднелы, згорблены. Я здагадаўся, што ён хварэў.

Кляйн выклікаў мяне да сябе і сказаў: «Кока-Кола, ты паляціш у Баварыю. Вось пакет. Апусціш яго ў паштовую скрынку і прыйдзеш на дамоўленае месца праз некалькі сутак. Цябе сустрэнуць маладыя людзі. Магчыма, хлапчукі. Яны скажуць пароль: «Доктар Кляйн прыслаў нам прывітанне». Гэтых людзей прывядзеш да нас».

Я не сказаў вам, што Кляйн сканструяваў лятальны апарат, які ляціць далей і хутчэй, чым птушка. Гэтым апаратам ён навучыў кіраваць мяне. Сам Кляйн не часта лятае, не хоча на доўга пакідаць лабараторыю.

Я згадзіўся. Кляйн паслаў са мной яшчэ двух індзейцаў — Банана і Кальмара. Яны ў тэхніцы не вельмі разумеюць, але затое Кляйну аддана служаць. І вось утрох мы паляцелі ў Баварыю. Я цішком разарваў канверт, бо здагадаўся, што Кляйн задумаў нядобрае.

Я не памыліўся. Кляйн пісаў, што нядаўна пачуў пра тое, што на яго Радзіме, у Баварыі, ёсць сапраўдныя патрыёты — нашчадкі Гітлера, якія стварылі арганізацыю «Агонь і меч». Ен просіць, каб сюды, у Эльдарада, прыслалі здольных хлапчукоў, адданых фюрэру. Ен хоча зрабіць з іх сапраўдных вучоных, перадаць ім сакрэты новай біялагічнай зброі, якая дапаможа ім, нашчадкам Гітлера, заваяваць увесь свет. Яшчэ Кляйн пісаў, што вынайшаў такі прэпарат, які на пяцьдзесят гадоў па падаўжае жыццё. Толькі на пяцьдзесят, не болей, і таму вучняў трэба прыслаць хутчэй, бо жыць яму не бясконца.

Я вырашыў не ляцець у Баварыю. Мы селі ў вас, у Савецкім Саюзе. Кальмар і Банан, канечне, не ведалі, дзе мы спусціліся, а я сказаў, што мы ў Баварыі. Яшчэ сказаў ім, што пайду ў бліжэйшую вёску і кіну ў паштовую скрынку канверт. А яны заўнарціліся, відаць, здагадаліся, што за нос ваджу. Яны хітрыя, вельмі хітрыя. Кальмар забраў у мяне канверт і сам пайшоў у вёску. Ды ў кустах сустрэў нейкую бабулю, уцякаў ад яе і згубіў канверт. Банан вельмі раззлаваўся, крычаў на яго. Ну а я, пакуль яны сварыліся, непрыкметна кінуў у ваду бутэльку з запіскаю. Бутэльку ў кустах знайшоў. Я спадзяваўся, што хто-небудзь прачытае запіску, дапаможа нам пазбавіцца ад Кляйна.

А Кальмар і Банан, параіўшыся, вырашылі каго-небудзь у палон захапіць, у Эльдарада прывезці. Яны разумеюць, што Кляйн не даруе за згублены канверт. І тады, тады…

Кока-Кола закрыў твар рукамі. Яму, відаць, не хацелася ўспамінаць ні пра Кляйна, ні пра яго памагатых — Банана і Кальмара.

— Кока-Кола, гэта ты нас нядаўна ў парку сустрэў? — запытаўся Міхась.

— Я. Даруйце, што напалохаў. Вы смелыя хлапчукі. Я верыў, што вернецеся.

— А Наташа дзе? Банан і Кальмар яе схапілі?

— Банан і Кальмар. Гэтыя імёны Кляйн прыдумаў. Ен усё на нашай зямлі перайначыў. Вы яшчэ пабачыце.

— Пабачым? Як? — вырвалася ў мяне.

— Я вельмі хачу, каб вы паляцелі з намі, у Эльдарада. Вы дапаможаце мне знішчыць лабараторыю Кляйна. Я скажу яму, што гэта вы з Баварыі, што вас накіравалі да яго. Вы не бойцеся: я пасля вас абавязкова назад прывязу.

— Мы не баімся, — сказаў Міхась. — Але Банан і Кальмар ведаюць, што пісьмо ў арганізацыю «Агонь і меч» не дайшло.

— Скажу ім, што хтосьці знайшоў канверт і апусціў у паштовую скрынку. Яны павераць. Хадзем са мною. Кожная хвілінка дарагая. Невядома, што з Наташай.

Кока-Кола надзеў на галаву агідную скуру і пайшоў у кусты. Мы з Міхасём накіраваліся за ім.

##### «ЯШЧАРКА» ДОКТАРА КЛЯЙНА

Праз некалькі хвілін мы падыходзілі да развалін панскага палаца. У мяне не было вялікага жадання ляцець у Эльдарада. З фашыстам Кляйнам страчацца, з павуком-людаедам? Не. Хацелася хадзіць на рэчку, чытаць кнігі, гуляць у футбол. Хацелася жыць, як жыў да гэтага, як жывуць усе.

«Наташу вызвалім, а там пабачым, як складзецца», — прыкладна так разважаў я.

— Глядзі, глядзі,— тузануў мяне за руку Міхась.

Каля руін сцяны я ўбачыў штосьці вялікае, падобнае па сваёй форме на яшчарку: зеленавата-бурага колеру, як і яшчарка, круглае, спераду завостранае, з доўгім хвастом. Яно стаяла на гэтым хвасце, падняўшы ўгору завостраны канец.

У маёй галаве мільганула думка: яшчарка-людаед, новая зброя доктара Кляйна. Зараз яна кінецца на нас.

Мы з Міхасём спыніліся. А незвычайная яшчарка, хутка-хутка вібрыруючы, стала зарывацца ў зямлю. Вось ужо да паловы схавалася.

— О-го-го! — моцна крыкнуў Кока-Кола, падбягаючы да яшчаркі.

Яшчарка пачала падымацца ўгору, вылазячы з зямлі.

Такога дзіва мы з Міхасём яшчэ ніколі не бачылі.

— Хадзіце сюды, — паклікаў нас Кока-Кола.

— А яшчарка не людаед? — гукнуў я здалёку.

— Не. Гэта лятальны апарат доктара Кляйна. Вы адгадалі: ён называецца «Яшчарка».

Мы падышлі бліжэй.

— Дзіўна, — сказаў Міхась. — Апарат сам закопваецца ў зямлю.

— Сам, — кіўнуў галавою Кока-Кола. — Вы калі-небудзь бачылі ў прыродзе яшчарку-кругагалоўку?

— Не бачылі,— прызнаўся я. — Нам у школе расказвалі пра яе. Яна, як і гэты лятальны апарат, таксама закопваецца ў зямлю. Становіцца на хвост і вібрыруе.

— Правільна, — сказаў Кока-Кола. — Кляйн, як бачыце, падобны апарат сканструяваў.

Нечакана «Яшчарка» тоненька-тоненька запішчэла.

— Кальмар і Банан мне сігналяць, клічуць, — прагаварыў Кока-Кола. — Пачакайце. Я хутка вярнуся.

Кока-Кола падышоў да «Яшчаркі». У сцяне адчыніліся дзверцы. Кока-Кола залез у «Яшчарку», і дзверцы за ім зачыніліся. Быццам самі сабою.

Мы з Міхасём моўчкі пазіралі на «Яшчарку». «А што, калі гэты Кока-Кола заадно з Кальмарам і Бананам? — думалася. — Што, калі зараз усе яны кінуцца на нас? Уцякаць? Але ж Наташа там. Як яе выратаваць?»

Нясцерпна цягнуўся час. І вось дзверцы адчыніліся, на зямлю саскочыў Кока-Кола. Я на колькі крокаў адступіў назад.

— Дзе Наташа? Кока-Кола ўсміхнуўся:

— Чаму Андрэй так злуецца? Наташа ў «Яшчарцы». Кальмар і Банан яе сцерагуць, не пусцілі да вас. У Эльдарада павязуць. Я сказаў ім, што вы з арганізацыі «Агонь і меч». Сказаў, што і Наташа з гэтай арганізацыі. Крыху палагоднелі. Ужо так скрыва не пазіраюць на Наташу. Вы паляціце ў Эльдарада? Дапаможаце нам?

З «Яшчаркі» высунулася агідная жабіна галава.

— Кальмар, — шапнуў Кока-Кола.

— Хутчэй. Залазьце, — хрыпла крыкнуў Кальмар.

Кока-Кола падштурхнуў нас у плечы.

Што было рабіць?

Мы палезлі ў «Яшчарку».

##### МЫ ЛЯЦІМ У ЭЛЬДАРАДА

Наташа вельмі здзівілася, калі ўбачыла нас у «Яшчарцы». Яна памкнулася наперад, хацела штосьці крыкнуць, але Міхась прыклаў палец да вуснаў: «Тс-с-с…»

Кальмар і Банан заўважылі гэта, зашапталіся.

Кока-Кола нешта сказаў ім, і яны супакоіліся. Пасля ўзяў за руку Наташу.

— Ідзі да сваіх сяброў. Ідзі.

— Ну што, цяпер папросіце ў мяне прабачэння? — першае, што пачулі мы ад Наташы. — Казала ж вам…

А ўсё-такі малайчына Наташа. Другая дзяўчынка, калі б гадзіну пабыла з Бананам і Кальмарам, усю «Яшчарку» слязьмі заліла б. Вунь як Банан і Кальмар зыркаюць на нас. Штосьці не падабаецца ім. Ага, ужо скуры скідаюць. Узмакрэлі. Быццам пацукі. Век на такіх не глядзеў бы. Мне хацелася плюнуць, ды пашкадаваў прыгожых дываноў. І сцены, і падлога былі ў прыгожых дыванах. А столь дык люстраная.

— Падабаецца «Яшчарка»? — падышоў да нас Кока-Кола.

Наташа адхіснулася.

— Не бойся Кока-Колы, — звярнуўся я да яе. — Ен не такі, як Банан і Кальмар. Гэта ён запіску ў бутэльцы прыслаў. Ен добры, ён наш сябар. Ен нас папрасіў, каб у Эльдарада паляцелі.

Я азірнуўся. Банан і Кальмар моўчкі глядзелі на нас.

— Наташа, тыя за намі сочаць. Мы пасля табе пра ўсё раскажам. Пацярпі.

— Кока-Кола, а як ваша Яшчарка» ўзляціць? — запытаўся Міхась. — У яе ні вінта няма, ні крылаў.

— Ёсць у яе крылы. «Яшчарка» падобна на лятучых мышэй-кажаноў. Крылы складваюцца ў «Яшчаркі», як у кажаноў. Кажаны, як вы ведаеце, маюць выдатныя аэрадынамічныя формы. Яны лятаюць лёгка і хутка, — сказаў Кока-Кола. — Яны вельмі добра манеўруюць, падымаюцца на вышыню да двух тысяч метраў. А некаторыя з іх, як, напрыклад, вушан, могуць нерухома вісець у паветры.

— І «Яшчарка» ляціць, як кажан? Яна крыламі махае?

— Махае.

— Някепска прыдумаў Кляйн, — прамовіў Міхась. — Працуе ў яго галава.

Кока-Кола спахмурнеў:

— Яго вучонасць для нас бокам вылазіць. Ад іспанцаў хоць уцяклі. А ад Кляйна не ўцячэш.

«Кляйн вучоны, і вялікі вучоны, — думаў я. — Але чаму ў яго такая чэрствая душа? Чаму людзей не шкадуе? Чаму ён так свет ненавідзіць?»

На ўсе гэтыя пытанні я не мог даць адказу і запытаўся пра гэта ў Кока-Колы.

— Ён фашыст, — коратка адказаў Кока-Кола.

— Кока-Кола, — пачулася адтуль, дзе сядзелі Банан і Кальмар.

— Клічуць мяне. Трэба ўзлятаць. Гэтыя двое трасуцца. Не хочуць тут заставацца. Яны ведаюць, што хутка дождж пойдзе. А калі ў «Яшчаркі» намокнуць крылы, яна не ўзляціць. Потым, як набяруць разгон, ім ніякі дождж не пашкодзіць.

Кока-Кола націснуў на адну кнопку, на другую, крутнуў нейкія калёсікі, шчоўкнуў пераключальнікамі — і «Яшчарка» ўзнялася над дрэвамі. Ляцела яна ціха, бясшумна, як звычайна ляціць птушка.

Мы прыліплі да вокнаў-ілюмінатараў. Ні лесу, ні поля, ні рэчкі мы не ўбачылі. Спачатку мігцелі агеньчыкі, а пасля і агеньчыкі зніклі. Мы здагадаліся, што «Яшчарка» паднялася за воблакі.

На душы было цяжка і трывожна. Бывай, Дворны Сад! Бывайце, родныя палеткі! Бывайце, тата і мама! Калі мы зноў вернемся дамоў, калі весела загалёкаем, засмяемся звонка-звонка? Калі?

— Хлопчыкі, не сумуйце, — сказала Наташа. — Расказалі б мне пра Кляйна, пра Эльдарада. Я слухала вас і анічога не зразумела.

Перабіваючы адзін аднаго, мы з Міхасём пачалі расказваць, як першы раз сустрэліся з Кока-Колам, як потым пазнаёміліся з ім. Расказалі пра Кляйна, пра Эльдарада, пра яго біялагічную зброю. А потым заснулі.

Я не ведаю, колькі спаў. Прачнуўся ад таго, што хтосьці трос мяне за плячо і ўсё паўтараў:

— Прачніся! Прачніся!

А прачынацца ой як не хацелася! Сніліся тата і мама, наш дом, вяргіні ў гародчыку. Сніўся наш сабака Шарык, сніўся белагруды кот Цімох.

— Андрэй, прачніся!

Я расплюшчыў вочы. Хто мяне будзіць? Дзе я? Спрасонку зусім забыўся, што мы ў «Яшчарцы», што ляцім у Эльдарада.

— Чаго лыпаеш вачыма? Прачынайся хутчэй. Дык гэта Міхась! Міхась крычыць, Міхась…

— Ну чаго ты? Дай паспаць.

— Мы не дома. Ужо над Эльдарада ляцім. Толькі цяпер да мяне дайшло, дзе мы знаходзімся. Я зірнуў у ілюмінатар і ўбачыў унізе лес. Ні палёў, ні ўзгоркаў, ні вёсак. Толькі лес. Вось якая ты, краіна Эльдарада!

Я ўспомніў, што побач Банан, Кальмар, што недзе ёсць Кляйн. Стала сумна-сумна.

Міхась крануў мяне за плячо.

— Адзень парашут.

Каля Міхася стаяў Кока-Кола. Ен трымаў у руках штосьці падобнае на рукзак.

— І ў гэтым скакаць? З такой вышыні?

— Гэта парашут. Ен надзейны, — сказаў Кока-Кола. — Твае сябры ўжо надзелі парашуты.

— Навошта скакаць? «Яшчарка» спусціцца. Кока-Кола азірнуўся назад і паціху прагаварыў:

— Банан і Кальмар здагадаліся, што вы не з Баварыі. І раскажуць пра гэта Кляйну. Яны пакуль спяць. Устань, Андрэй.

Я ўстаў. Кока-Кола надзеў лямкі парашута на мае плечы, зашпіліў на грудзях.

— А дзе твой парашут? — запытаўся я ў Кока-Колы.

Кока-Кола падштурхнуў мяне да выхаду.

— Я адзену. Мой ляжыць. А ты ідзі, ідзі.

— Кока-Кола, дзе ты? — пачуўся хрыпаты голас. Кока-Кола націснуў на кнопку, расчыніліся

дзверы.

— Банан і Кальмар прачнуліся. Скачыце. Мы стаялі, пазіраючы ўніз.

— Хутчэй!

Кока-Кола штурхнуў Міхася, і Міхась паляцеў уніз.

— Скачыце! Ідзіце на поўдзень. Там жыве Кляйн. Кока-Кола штурхнуў Наташу…

— Здраднік! — данеслася да нас.

Я ўбачыў, як Банан і Кальмар кінуліся на Кока-Колу.

— Скачы! Унізе паляна. «Яшчарка» кружыцца над палянай. Я ўзарву «Яшчарку»…

Кока-Кола адпіхваў Банана і Кальмара.

— Андрэй… Да «Ластаўчынага тунеля» пойдзеце… Калі дамоў будзеце вяртацца. Там…

— Кока-Кола, не трэ…

Я не дагаварыў да канца, бо Кока-Кола піхнуў мяне, і я паляцеў уніз.

«Разаб'юся», — мільганула ў галаве думка.

І адразу ж за гэтым адчуў моцны штуршок. Я зразумеў, што раскрыўся парашут.

Я паволі апускаўся на зямлю. Унізе, пада мною, апускаліся Міхась і Наташа, а ўгары, махаючы крыламі, паволі кружылася «Яшчарка», бура-зялёная, прадаўгаватая, зграбная.

Пачуўся выбух. «Яшчарку» ахапіла агнём, і яна стала падаць, развальваючыся на кавалкі.

Я заплакаў.

#### Частка другая. ЭЛЬДАРАДА

##### «ПАЛЯНА ВАЛУНОЎ»

Мы, як і казаў Кока-Кола, спусціліся на паляну. Дзіўна было бачыць тут гэтую паляну. Вакол лес, а на паляне ніводнага кусціка. Зелянее густая шчотка травы, цвітуць кветкі. І яшчэ я заўважыў, што па краях паляны ляжаць валуны: шэрыя, круглыя, пляскатыя, як капеечныя манеты.

Адкуль яны тут? Няўжо людзі знарок з усяго лесу насцягвалі?

Але думаць пра гэта не было калі. Да мяне падышлі Міхась і Наташа, дапамаглі скінуць парашут. Наташа заўважыла на маім твары пісягі ад слёз.

— Андрэй, ты плакаў?

— Плакаў,— прызнаўся я. — Кока-Кола «Яшчарку» ўзарваў. На яго Банан і Кальмар накінуліся…

Я ўспомніў, як Кока-Кола моцна, па-мужчынску, ціснуў маю руку, як усміхаўся нам, як ратаваў нас. Слёзы зноў навярнуліся на вочы.

— А вы ведаеце, што Кока-Кола свой парашут аддаў? У яго было тры парашуты: адзін Банана, другі Кальмара і трэці яго. Ведаеце?

— Не плач, — абняў мяне за плечы Міхась.

Я не хацеў, каб мяне суцяшалі, бо адчуваў: заплачу, калі пачнуць суцяшаць.

— Міхась, вакол лес. А тут паляна, валуны. Чаму так?

Знарок я перавёў гаворку на іншае: І Міхась зразумеў мяне:

— У прыродзе многа таямніц, яшчэ не ўсё адкрыта. У 1937 годзе, напрыклад, упершыню стаў вядомы шэры бык Камбоджы — двухметровы велікан. Яго «бык Савела» звычайна называюць,

— Давайце і нашу паляну як-небудзь назазём, — прапанавала Наташа.

— Назавём яе «Паляна валуноў», — сказаў Міхась.

— А цяпер пойдзем лабараторыю Кляйна шукаць, — прамовіў я. — Кока-Кола хацеў, каб мы яе знішчылі. Падкрадземся ноччу і знішчым.

Мне вельмі хацелася ў гэтую ж хвіліну разбурыць лабараторыю, усё там панішчыць, паламаць.

— Знішчыць лабараторыю не так проста, — прагаварыў Міхась. — Туды яшчэ трэба трапіць. Што Кока-Кола казаў? Вакол лабараторыі калючы дрот, роў, у рове піраньі плаваюць. А мост ахоўваецца. У мяне такі план. Знойдзем Кляйна і скажам яму, што нас прыслала арганізацыя «Агонь і меч». Скажам, што на «Яшчарцы» прыляцелі, што яна ўзарвалася.

Скажу шчыра, не спадабаўся мне Міхасёў план. Казаць Кляйну, што мы з арганізацыі «Агонь і меч»? Казаць, што мы фашысты? Нізавошта.

— Міхась, я не змагу так. Не змагу прытварыцца.

— І я, відаць, не змагу. А што зробіш?

— Андрэй, — дакранулася да маёй рукі Наташа, — ты можаш не прытварацца. Ты будзеш нямым.

Я ажно галавою пакруціў. Ну й прыдумала! Што гэта найшло на яе?

— Наташа, я не разумею цябе.

— А што ж тут разумець. З Кляйнам па-нямецку трэба гаварыць. Каб паверыў, што мы з Баварыі. Па нямецкай мове ў нас з Міхасём пяцёркі. А ў цябе тройка. Лепей табе памаўчаць.

— Я магу памаўчаць. Магу. Але ці паверыць вам Кляйн? Хіба будзе арганізацыя «Агонь і меч» у Эльдарада нямых пасылаць?

— Скажам Кляйну, што ў цябе вялікія здольнасці.

— Нямым дык нямым! — у роспачы махнуў я рукою. — А як вы зваць мяне будзеце? Я ж стану немцам. Нямым немцам.

— Не злуйся, Андрэй. Назавём цябе Рудольф, я буду Клара, а Міхась — Макс.

— А як мы знойдзем лабараторыю Кляйна? Свайго адрасу ён нам не пакінуў.

Не, не хацелася мне ісці да Кляйна, прытварацца, маўчаць, як старажытная мумія. Вось каб індзейцаў знайсці ды разам з імі падпільнаваць Кляйна дзе-небудзь у лесе, звязаць. Хай сам сваю лабараторыю разбураў бы. Ды не згодзяцца Міхась і Наташа. Скажуць, што індзейцы баяцца белага чалавека, што не павераць нам.

— Хлопчыкі,— звярнулася да нас Наташа, — Кока-Кола казаў, каб на поўдзень ішлі. Там Кляйн жыве.

Я сеў на траву.

— А дзе той поўдзень? У якім баку? Вось каб компас быў…

— Каб компас, а яшчэ каб асфальтаваная дарога, а яшчэ каб «Масквіч» "ці «Жыгулі», — паморшчыўся, як ад зубнога болю, Міхась. — Без компаса абыдземся. Калі б мы былі ў Паўночным паўшар'і і ў поўдзень сталі спіною да сонца, то наш цень паказваў бы на поўнач.

— Але ж мы ў Паўднёвым паўшар'і,— кажу Міхасю.

— А ў Паўднёвым паўшар'і цень паказвае на поўдзень. Геаграфію трэба вучыць. Да поўдня гадзіны дзве засталося. Пачакаем крыху.

І мы сталі чакаць. А потым Міхась стаў спіною да сонца, і мы пайшлі на поўдзень, туды, куды паказваў Міхасёў цень.

##### КАЗАЧНЫ РАЙ І ЗЯЛЁНАЕ ПЕКЛА

Раней я думаў, што паўднёвыя лясы густыя, цёмныя, як, напрыклад, наш яловы лес, ды ўбачыў другое. У гэтым лесе было светла.

Дрэвы раслі не купінамі, а стаялі воддаль адно ад аднаго. Сонечныя промні прабіваліся да самай зямлі і залівалі лес яркім святлом. Нам здалося, што мы трапілі ў казачнае царства. Такіх дзівосаў, як тут, мы ніколі не бачылі. Дрэвы прамыя, як струна, і скрыўленыя, нібы стогадовыя дзяды, густы кустоўнік, праз які, як ні старайся, не прадзярэшся. Ліяны, быццам канаты, сцелюцца па зямлі, паўзуць на ствалы, перакідваюцца з аднаго дрэва на другое. Пальмы, бамбук…

А колькі колераў! Лісце белае, як снег, і чырвонае, як кроў. А там, далей, зялёнае, жоўтае, блакітнае. Проста вочы коле.

Але асабліва нас здзівіла тое, што дрэвы тут растуць як бы ў два ярусы. Унізе — дрэвы, кустоўнік, якія, як і ў нас, укараніліся ў зямлю, а вось на ствалах, на галінах гэтыў дрэў, на гэтым кустоўніку — вялізныя папаратнікі, імхі, лішайнікі і… нават дрэвы, кусты.

— Дрэва на дрэве! Куст на кусце! — усклікнула Наташа. — Як толькі яны трымаюцца?

— Гэта эпіфіты і расліны-паразіты, — пачаў тлумачыць Наташы я, успомніўшы, што пра такія паўднёвыя лясы чытаў у адным з артыкулаў.— Эпіфіты хоць і растуць на дрэвах, але не шкодзяць ім. Усё, што ім патрэбна для жыцця, яны паглынаюць з паветра i дажджавой вады. А вось дрэвы-паразіты чужымі сокамі жывяцца. Урастаюць сваімі карэньчыкамі-прысоскамі ў тканкі другіх дрэў і цягнуць з іх сокі. Такое дрэва-паразіт і ў нас ёсць. Амяла яно называецца.

— Гэтыя дрэвы-паразіты, як Кляйн, — сказала Наташа. — І ён цягне чужыя сокі.

— Яшчэ як цягне, — згадзіўся я.

— Андрэй, а што так дзівосна пахне?

— Архідэі. Іх да эпіфітаў адносяць.

— А вунь тое дрэва як называецца?

Наташа паказала на дрэва, якое, нібыта вялізная скала, перагарадзіла нам дарогу.

— Сумаума. Сумаумы дваццаці — трыццаціметровай таўшчыні дасягаюць.

Абмінаючы зараснікі, ліяны, сумаумы, мы ішлі па лесе. Мы, напэўна, збіліся з дарогі, ды пакуль не думалі пра гэта, бо стараліся наглядзецца на хараство, надыхацца тонкім пахам архідэй.

Нечакана над намі быццам страказа затрашчала. Глянулі ўгору — маленькая птушка, меншая за на нашага чмяля, блішчыць, пераліваецца на сонцы, нібы каштоўны камень.

— Калібры! — крыкнуў я. — Калібры лятаюць не толькі ўперад, але назад і ўбок. Яны, як і пчолы, п'юць нектар.

Мы доўга стаялі, любуючыся гэтым жывым ззяннем прыроды.

Але потым усё гэтае хараство пачало надакучаць. Дый стаміліся мы. Было невыносна горача. Пот цурком цёк па нашых тварах. Мы ледзь перастаўлялі ногі. А вакол лес, лес…

Я ўспомніў, як адзін вопытны падарожнік пісаў, што калі першы раз трапіш у паўднёвы лес, то думаеш, што гэта — зялёны рай. А потым ён так абрыдне, што здаецца зялёным пеклам. Нешта падобнае і мы адчувалі. Было так млосна, што хоць крычма крычы ці воўкам вый.

Затым пачалася трава, густая, высокая, да самага пояса.

— Вось каб з касою сюды, — кажу. — За паўгадзіны цэлы воз накасіў бы.

Раптам непадалёку заіржаў конь. Мы спыніліся, прыслухаліся. Няўжо тут людзі? Няўжо нарэшце вырвемся з абдымкаў зялёнага пекла?

Іржанне, доўгае, працяглае, пачулася ў другі раз. І, што самае дзіўнае, чулася зусім побач, каля нас, быццам з зямлі ішло.

— Дзе конь? — запыталася Наташа.

— За дрэвам стаіць, — сказаў Міхась. — За гэтымі дрэвамі не толькі каня, але і воз можна схаваць. Я думаю, што гэты конь ад гаспадара ўцёк. Нам трэба абавязкова яго знайсці і злавіць. Сядзем вярхом і выедзем з лесу. Наташа, ты пойдзеш прама, я — справа, а Марозік — злева. Ніводнага дрэва не мінайце.

Мы разышліся ў розныя бакі, зазірнулі за кожнае дрэва, але нідзе нават конскага следу не заўважылі.

— Дзе ж ён падзеўся? — усклікнула Наташа, калі мы зноў сабраліся. — Няўжо тут коні на дрэвах жывуць?

Іржанне пачулася зноў. Мяне ажно скаланула. «А ці не пачынаюцца ў нас галюцынацыі?» — падумалася.

Я закрыў твар рукамі і пайшоў па густой траве, абы-куды, каб толькі хутчэй пакінуць гэтае зачараванае месца, дзе коні з-пад зямлі ржуць.

Раптам трава каля мяне закалыхалася, штосьці кінулася на мяне. «Удаў!» — з жахам падумаў я і заплюшчыў вочы.

— Трымай! — данёсся Міхасёў голас.

Я не зразумеў, каму ён крычыць. Потым здагадаўся, што Наташы.

— Андрэй, ідзі сюды, — паклікала Наташа. — Мы поні злавілі.

Я расплюшчыў вочы і ўбачыў, што Міхась і Наташа стаяць на каленях і трымаюць… маленькага-маленькага коніка. У гэтага коніка ўсё было, як у звычайнага каня: і грыва, і доўгі хвост, і вушы. Але… ён быў меншы за нашу авечку. І ўжо пасля заўважылі, што ў яго на нагах не капыты, а пальцы, падобныя на авечыя.

Наташа ласкава гладзіла коніка па спіне, а ён дзьмухаў ноздрамі, незадаволены.

— Ен у траве хаваўся, — здагадаўся я. — А мы за дрэвамі шукалі.

— А ў цябе зубы не лекацяць? — запытаўся Міхась. — Шчыра прызнайся: спалохаўся?

— Ды не, — вырашыў схлусіць. — Я яго яшчэ здалёк убачыў. Знарок на яго ішоў.

— З заплюшчанымі вачамі?

— Так цікавей. Вы хоць ведаеце, каго злавілі?

— Поні,— упэўнена прагаварыла Наташа. «Гэта не поні. У поні рост большы, — разважаў

я. — Можа, жарабя? Не. Грыва доўгая, як у дарослага каня, і зубы старыя, з'едзеныя. А яшчэ пальцы на нагах. Не капыты, а пальцы. Пальцы, пальцы… Чаму ў яго пальцы? Дык гэта ж, гэта ж…»

— Наташа! Міхась! Гэта старажытны конь! Першы конь быў ростам з лісіцу. Як гэты. І пальцы ў яго на нагах былі. Старажытныя коні ўпершыню ў Амерыцы з'явіліся. Амерыка — іхняя радзіма. Калісьці Амерыка з Еўропай і Азіяй сушаю злучаліся. На тыя мацерыкі коні перасяліліся. А ў Амерыцы яны чамусьці вымерлі. Так вучоныя лічаць.

— Лічылі,— паправіў мяне Міхась. — Застаўся ў Амерыцы старажытны конь. Мы яго ў Маскву завязем, вучоным пакажам.

Міхась, радуючыся, размахваў рукамі. — Ой, — войкнула Наташа, — старажытны конік вырваўся.

Наташа стаяла на каленях, бездапаможна расставіўшы рукі, а наш конік, высока падскокваючы, імчаўся па траве. Мы кінуліся за ім. Нашы ногі блыталіся ў густой траве, і мы таксама падскоквалі, як гэты конік.

Няўжо не дагонім, няўжо ўцячэ? Няўжо?.. Пот засцілае вочы… Неспадзявана штосьці пругкае спыніла мой бег. У гэтым пругкім заблыталіся рукі, ногі. Я рвануўся, каб вызваліцца, і адчуў, што заблытаўся яшчэ болей. Краёчкам вока ўбачыў, што побач вырываюцца Міхась і Наташа.

«Трапілі ў павуціну, — працяло мяне, як токам. — У павуціну павука-людаеда…»

##### ШЫМПАНЗЭ З ЭКВАТАРЫЯЛЬНАЙ АФРЫКІ

Я памыліўся. Гэта была не павуціна, а сетка, сплеценая з тонкіх, як ніткі, ліян. Я змог бы парваць іх, калі б вызваліў рукі. Ды яны былі аплецены ліянамі, нібы павуцінай.

Я ўспомніў, як на ўроку геаграфіі нам расказвалі, што такія сеткі звычайна плятуць афрыканскія пігмеі — самыя маленькія людзі на зямлі, рост якіх не большы чым сто сорак сантыметраў. Пігмеі прывязваюць сеткі да дрэваў ці кустоў, а потым крыкамі заганяюць жывёл. Спалоханыя жывёлы бягуць, ратуючыся ад загоншчыкаў, і трапляюць у сетку.

А вось нас дык ніхто не заганяў, мы самі ў сетку трапілі. Вядома, калі б так не гналіся за старажытным конікам, калі б не ляцелі на злом галавы, то заўважылі б гэтую пастку. А цяпер…

Што нас чакае? Што падпільноўвае ў гэтым загадкавым лесе?

Я пачаў лічыць нашых ворагаў. Мураўі і тэрміты, якія знішчаюць усё жывое на сваім шляху, — раз, хмары маскітаў і камароў — два, змеі… Не, хопіць лічыць, хопіць… Як недарэчна заблыталіся ў сетцы! Думалі коніка ў Маскву завезці! Праславіцца захацелася! І навошта нам той конік спатрэбіўся? Хай качаўся б у траве, хай ржаў бы.

Вось так я думаў. А непадалёку курчыліся ў сетцы Міхась і Наташа. Вядома, і ў іх думкі невясёлыя. Развесяліць іх, ці што?

— Міхась, Наташа, вы жывыя?

— Жывыя, — азваўся Міхась. — Панастаўлялі розных сетак у лесе. Хіба гэта возера? Ну й парадачкі тут! Усё шыварат-навыварат перакручана.

— Вы не бойцеся. Паляўнічыя сетку паставілі. Яны нас вызваляць.

«Вызваляць…» Невядома, калі вызваляць. Ды хіба скажаш так Наташы? Навошта мы яе з сабою ўзялі? Там, у «Яшчарцы», трэба было прыдумаць штосьці такое, каб не паляцела з намі, каб дома засталася.

— Андрэй, думаеш, прыйдуць паляўнічыя? — спыталася Наташа.

— Абавязкова прыйдуць.

— Але ж паляўнічыя індзейцы. Яны не любяць белых. Што, калі…

Наташа не даказала да канца, ды я выдатна зразумеў яе.

Як жа падтрымаць яе? Што прыдумаць?

— Наташа, такія сеткі індзейцы не ўмеюць плесці. Іх плятуць пігмеі. Пігмеі жывуць у Афрыцы.

— Ты што хочаш мне сказаць? Яны з Афрыкі ў Амерыку на паляванне прыехалі?

— Не. Я думаю, што сетку Кляйн сплёў. Ен усё ўмее. У яго кацялок варыць.

— Кляйн прыйдзе сюды? Хутка прыйдзе? Як ты лічыш?

— Абавязкова прыйдзе. Чаго нам баяцца? Крыху павісім, адпачнем. Я ўжо нахадзіўся. Ажно падэшвы пякуць. Ведаеш, гэта добра, што мы ў сетку трапілі. Хоць не прыйдзецца па лесе блукаць. Кляйн сам у лабараторыю завядзе.

Наташа ўсміхнулася:

— Андрэй, я ўжо не баюся.

Усё-ткі супакоіў я Наташу. Нездарма стараўся. І ў самога неяк павесялела на душы. Чаму Міхась маўчыць? Надзьмуўся, як індык. Злуецца, відаць. А на каго злавацца? Сам у сетку заляцеў.

— Міхась, ты не заснуў?

— Думаю…

Думае… А чаго тут асабліва думаць? Вісі ды на сонейка пазірай.

— Будзеш многа думаць — хутка палысееш, — кажу.

— Я думаю, як нам з сеткі выкарабкацца.

— Хлопчыкі,— усклікнула Наташа, — на дрэве хтосьці сядзіць.

— Дзе? Дзе? — вырвалася і ў мяне, і ў Міхася адразу.

— Там, там…

Пачуўся сухі трэск. Быццам з рэвальвера стрэлілі.

А потым… Потым мы ўбачылі, што да нас ідзе вялізная малпа. Яна ішла па-старэчы, сагнуўшыся, абапіраючыся на тоўсты сук. Не дайшоўшы да нас колькі крокаў, малпа спынілася. Уважліва-уважліва паглядзела на нас, лыпаючы вялізнымі вачыма, паківала галавою.

«А што, калі зараз трэсне суком па галаве?» — падумаў я.

— Гэта шымпанзэ, — шаптаў Міхась. — Не бойцеся. Шымпанзэ вегетарыянцы. Яны мяса не ядуць. Ен не кране нас.

Малпа насцярожылася, як бы прыслухоўваючыся. Потым падышла бліжэй, заплюшчыла вочы і гучна закрычала. У мяне мароз прабег па спіне.

— Ен плача, — пачуў я Наташын голас. — Так малпы плачуць. Без слёз. Я фільм бачыла.

«Яшчэ невядома, плача ён ці радуецца, — падумаў я. — Вось калі суком агрэе…»

Малпа перастала крычаць, чамусьці падышла да мяне і пачала хутка, са злосцю рваць ліяны. Я на секунду ўбачыў перад сваім тварам яе маленькі нос, вялізныя зубы, аголеныя далоні, доўгія пазногці на пальцах…

Праз імгненне шымпанзэ вызваліў мяне з гэтых путаў. Затым падбег да Міхася і Наташы, стаў шкамутаць сетку. Міхась і Наташа застылі, быццам салдацікі з волава. А шымпанзэ рваў, грыз ліяны…

Праз некалькі хвілін мы — гэта значыць я, Міхась і Наташа — стаялі, анічога не разумеючы. Цяпер не шымпанзэ лыпаў на нас вачыма, а лыпалі мы, пазіраючы на яго.

— Гляньце, ён усміхаецца, — сказала Наташа. І праўда, шымпанзэ зажмурыў краёчкі вачэй, куточкі губ адцягнуў угору…

— Ён радуецца, што вызваліў нас, — прамовіла Наташа. — Тады плакаў, бо шкадаваў. Цяпер радуецца.

Не ведаю, чаму ў мяне так выйшла, але і я ўсміхнуўся яму, гэтаму дзіўнаму шымпанзэ.

А шымпанзэ ажно заскакаў. Пасля заляпаў рукамі па нагах, подбегам накіраваўся ў лес, зноў вярнуўся.

«У-у», — закрычаў.

— Ен просіць, каб мы за ім ішлі. Ен хоча вывесці нас з лесу, — здагадалася Наташа.

«У-у», — закрычаў шымпанзэ і паклыпаў у лес.

Мы пайшлі за ім. Шымпанзэ, азірнуўшыся, зноў зажмурыў краёчкі вачэй, куточкі губ адцягнуў угору.

— Ен радуецца, што мы зразумелі яго, — пракаменціравала Наташа.

Не адстаючы ад шымпанзэ, мы чэпалі па лесе з паўгадзіны, а мо і цэлую гадзіну. Я гэтага добра не памятаю. Памятаю, як раптоўна расступіўся лес, як мы ўбачылі шырокую паласу вады. Не дрэвы, не кусты, не кветкі, а шырэзную паласу вады. Ад радасці ажно дыханне перахапіла. Цяпер я зразумеў адчуванне тых падарожнікаў, якім пашчасціла, як і нам, вырвацца з абдымкаў зялёнага пекла.

— Вада! — ва ўвесь голас закрычаў я.

— Вада! Вада! — падхапілі Міхась і Наташа. «У-у», — закрычаў шымпанзэ. А потым павярнуўся і знік у лесе. Быццам яго і не было.

— Які разумны! — усклікнула Наташа. — Непадалёку павінны быць людзі. Ен нас да людзей прывёў.

— Цікава, — прагаварыў Міхась. — Вельмі цікава. Шымпанзэ звычайна жывуць у Экватарыяльнай Афрыцы. А як гэты тут апынуўся?

— Тут усё шыварат-навыварат перакручана, — напомніў я Міхасю яго словы.

##### ШТО РОБЯЦЬ РАБІНЗОНЫ

Шымпанзэ вывеў нас да вялікага возера. З самым гарызонтам злівалася люстраная гладзь вады.

Каля возера раслі дрэвы, дзе-нідзе стаяў густы непралазны чарот. Астраўкамі бялеў пясок, гарачы, як прысак. Між астраўкоў пяску зелянела сакавітая трава.

Знямоглыя, мы паваліліся на траву.

— Давайце пакупаемся, — прапанаваў я. — Горача.

— Але, ідзі купайся, — пазяхнуў Міхась. — Там цябе чакае кракадзіл з кракадзіляняткам.

Я зусім забыўся, што ў возеры могуць быць кракадзілы. Добра, што папярэдзіў Міхась. З сеткі выблытаўся, а цяпер кракадзілу ў пашчу? Не.

Я адсунуўся далей ад возера. Моўчкі ляжаць не хацелася.

— Ведаеце, хто нас з лесу вывеў? — кажу. — Індзеец.

Міхась павярнуўся набок, уважліва-уважліва паглядзеў на мяне.

— Ты сур'ёзна?

Я і вокам не змаргнуў.

— Сур'ёзна.

— Марозік, ты не перагрэўся? Табе галава не баліць?

А я знарок, каб пазлаваў Міхась:

— Індзеец вывеў. Я яшчэ ў лесе пазнаў.

— Андрэй, — прысела каля мяне Наташа, — ты перахваляваўся? Так?

— Я зусім не хваляваўся. Я ведаў, што індзеец выведзе.

— Андрэй, ты сам сказаў, што шымпанзэ вывеў. Шымпанзэ з Экватарыяльнай Афрыкі.

— Мала што я мог казаць. Дзе вы бачылі такіх разумных шымпанзэ? Шымпанзэ ніколі не здагадаецца з лесу вывесці. Ен можа сук выламаць. Гэтым суком мёд дастаць альбо…

— Альбо трэснуць табе па ілбе, — закончыў за мяне Міхась. — Шкада, што не трэснуў. Мо паразумнеў бы.

— Здаюся! Здаюся! Пажартаваў.

— Эх ты, галава, два вухі,— прамовіў Міхась. — Хіба так жартуюць?

Мы замаўчалі.

— А мама цяпер, напэўна, напякла бліноў, і тата іх ёсць са смятанаю, — парушыла маўчанне Наташа.

Лепей не гаварыла б пра гэта. Мне ўспомніўся дом, успомнілася вёска. Школа успомнілася, мая парта каля акна. Перад канікуламі я алоўкам напісаў на парце: «Ура! Ура-а!! Ура-а-а!!!» Дурань, які дурань я тады быў!

— Мне ў школу хочацца, — прызнаўся я.

— З-за мяне вы ў Эльдарада трапілі,— прагаварыла Наташа. — Я вінавата. Я.

У Наташыных вачах стаялі слёзы. Яна чакала ад нас адказу.

— Наташа, — сказаў Міхась, — мы самі згадзіліся. Ніхто нас сілком не цягнуў.

— Наташа, — падхапіўся я, — ты не ўспамінай пра бліны. Ты, мусіць, есці захацела? Га?

— Есці не вельмі. У горле перасохла.

— І ў мяне перасохла. Зараз я вас і напаю, і накармлю. У мяне ж пяцёрка па батаніцы. Не забыліся? Хутка ўбачыце, што робяць рабінзоны. Міхась, за мною!..

— Што яшчэ прыдумаў?

— Бачыш на ўскрайку тыя магутныя дрэвы? Гэта мамоны — дынныя дрэвы.

— І ты нас тымі «дынямі» хочаш накарміць?

— Міхась, яны салодкія. Так усе падарожнікі сцвярджаюць. Ты толькі пакаштуй. Пасля цябе ад гэтага дрэва за вушы не адцягнеш. Я не хлушу.

— Можна пакаштаваць, — згадзіўся Міхась. — Дык як гэтыя плады правільна называюць: мамоны ці дыні?

— Мамоны, — сказаў я, хоць і сам не ведаў, ці правільна так будзе.

Сёлетні год у Эльдарада, відаць, ураджайным выдаўся. Голле проста гнулася ад мамонаў, як назваў я іх Міхасю. Мамоны былі велічынёю з ананас. Я сядзеў на дрэве, рваў іх і кідаў Міхасю. А Міхась, стоячы ўнізе, клаў у торбачку. Бачым: Наташа ідзе. Усё-ткі не вытрымала.

— Частуйся, — гукнуў я з дрэва.

— Спачатку сам пакаштуй, — прапанавала Наташа.

— Я ўжо каштаваў. Смачныя. А калі не верыш, то яшчэ пакаштую.

Я з'еў адзін мамон, другі. Паглядзела на мяне Наташа — таксама давай есці.

— Андрэй, сапраўды смачныя, — сказала. — Што мы рабілі б без цябе?

Калі мяне хваляць, дык я як на дражджах расту. Тады мне хочацца зрабіць яшчэ болей, яшчэ лепей.

Я злез з дрэва.

— Хутка рыбы пакаштуеце, — хвалюся. — Вось толькі чарвей налаўлю.

— Можа, накапаеш? — паправіў мяне Міхась.

— Не, чарвей я буду лавіць, а не капаць.

Я не хлусіў. Асаблівасць дажджавога чарвяка трэба ведаць. Якую, цікавіцеся? Вушэй, як вядома, у чарвяка няма. Гукі ён адчувае ўсім сваім целам. Калі глеба трасецца. Вось і прыдумалі ў амерыканскім штаце Фларыда, як без асаблівых клопатаў чарвей лавіць. Я таксама вырашыў выкарыстаць іхні вопыт.

Знайшоў невялікі кій, забіў яго ў зямлю і па яго верхнім канцы пачаў вадзіць другім кіем. Туды-сюды, туды-сюды.

— На скрыпцы іграеш? — зарагатаў Міхась. А я не зважаю. Старанна ваджу кіем. Вось-вось павінны вылезці чэрві са сваіх норак на паверхню. Не любяць яны гэткіх гукаў, нервуюцца. Але выйшла не так, як мне хацелася.

— Уцякай! — чую, як закрычала Наташа. І Міхась за ёю:

— Уцякай!

«Смяюцца з мяне», — думаю. Хутка-хутка кіем ваджу. Ажно рука забалела.

— Андрэй, уцякай! — штосілы крыкнула Наташа.

— Пачакайце, — кажу. — Зараз яны навылазяць. Многа іх навылазіць.

— Андрэй, міленькі, уцякай! — у трэці раз крыкнула Наташа.

Глянуў на сваіх сяброў: калоцяцца, рукамі махаюць. «Што з імі сталася?» — думаю.

Азірнуўся — і амаль не самлеў. Каля маіх ног варушылася мясістая двухметровая пачвара. Шпурнуўшы ўбок кій, я як сігануў…

Так, за гэтыя два дні нямала давялося пабегаць. Але цяпер, напэўна, рэкорд па бегу ўстанавіў бы. Так ляцеў, так ляцеў… Адным словам, ледзь спынілі мяне Міхась і Наташа.

— Што, налавіў чарвей? — запытаўся Міхась.

— Ты водзіш кіем, а яна вылазіць. Ты водзіш, а яна вылазіць. Там яшчэ адна была, — паведаміла мне Наташа.

— Змяя? Ты думаеш, што гэта змяя? Яна не ўкусіла мяне?

Я падняў калашыну, правяраючы, ці няма ранкі на назе.

— Яна тваю музыку слухала, — сказаў Міхась. «Не, — думаю. — Змяя такую музыку не слухала б».

Я зразумеў, што дарэмна спалохаўся. Зусім забыўся, што ў свеце існуе не менш як сто восемдзесят відаў дажджавых чарвей. І ў такіх цёплых краінах, як Эльдарада, яны вырастаюць да трох метраў даўжынёю. Пра гэта я Міхасю і Наташы расказаў. А, відаць, не трэба было расказваць. Зусім напалохаў іх. Асабліва Наташу. Яшчэ доўга пасля гэтага Наташа хадзіла, як балерына, на дыбачках. Смешна? Скажаце, баязліўка? А што вы рабілі б, калі б ведалі, што каля вашых ног можа вылезці двухметровая пачвара? Хай сабе і завецца яна дажджавым чарвяком.

##### ЧАЛАВЕК — НА КАНІ. НАД КАНЕМ — БЛАКІТНЫ АГОНЬ

Мне вельмі хацелася налавіць рыбы, і я вырашыў не адступацца ад задуманага. Праўда, выклікаць на гук чарвей расхацелася. Дый для такіх чарвей, як у Эльдарада, трэба было б асаблівы кручок заказваць. А ў мяне (пра гэта я пазней успомніў) зусім кручка не было.

Я вырашыў выклікаць на гук рыбу. Так, так, не здзіўляйцеся. Рыбу на гук нават у нас ловяць. Тунцоў, напрыклад. Уключаюць дажджавальны апарат, і кроплі вады, нібы дажджынкі, па вадзе б'юць. А тунцам здаецца, што гэта маленькія рыбкі выскакваюць з вады. Чарадою кідаюцца яны туды, а іх ужо кручкі чакаюць.

У мяне, як вы ведаеце, не было ні кручкоў, ні тым болей дажджавальнага апарата. Я задумаў прасцей.

Знайшоў на беразе возера некалькі пустых ракавін, паклаў туды маленькія каменьчыкі і палавінкі гэтых ракавін смалою склеіў. Смалы з дрэва наскроб.

— Ты што задумаў? — здзівілася Наташа, убачыўшы, што склейваю ракавіны.

Я паднёс ракавіны да Наташынага вуха і моцна-моцна затрос.

— Чуеш, як каменьчыкі шастаюць? Наташа паціснула плячыма.

— Чую. Ну і што?

— Марозік, ты зусім здзяцінеў,— прагаварыў Міхась. — Цацачкі робіш.

— З такой цацкай я рыбы налаўлю. Рыбу ў пяску спячэм. Вунь ён які гарачы!

— Гумарыст, — уздыхнуў Міхась. — Цікава: як ты на ракавіну рыбу зловіш?

Я паднёс ракавіну да Міхасёвага вуха, патрос.

— Чуеш, як шастае?

— У цябе ў галаве даўно шастае, — пачуў я ў адказ.

А я зусім не пакрыўдзіўся.

— Калі б не шастала, — кажу, — то вы галодныя сядзелі б. Хто вас мамонамі накарміў?

Міхась моўчкі засоп носам. Не спадабалася, што так сказаў.

— Слухай, філосаф, — працягваю я, звяртаючыся да Міхася. — Чуў, што каменьчыкі ў ракавіне шастаюць? Чуў. І драпежныя рыбы пачуюць. Ім здасца, што маленькія рыбкі плёскаюцца. Ну і кінуцца да ракавін. А тут мы…

— Андрэйка, ты руку ў ваду апусціш? — усклікнула Наташа. — Не трэба. А калі піраньі накінуцца? Андрэйка, адумайся.

— Я вудачку зраблю, — супакоіў Наташу. — Праўда, не такую, як фабрычная. Прывяжу да бамбукавага кія тонкую ліяну, а да ліяны — ракавіны. Буду стаяць на беразе, як пан, і вадзіць вудачку туды-сюды.

— Ты ўжо кіем туды-сюды навадзіў. Не веру я, што рыба прыплыве, калі каменьчыкі зашастаюць.

— Прыплыве. Рыба далёка гук чуе. Як і дажджавыя чэрві. Бачыла, як з норак вылазілі?

— Марозік, — звярнуўся да мяне Міхась, — голаю рукою рыбу не зловіш, калі нават і прыплыве.

Яе за хвост не схопіш. Вось каб кош сплесці. Прывязалі б яго да ліян і апусцілі б разам з ракавінамі ў ваду.

Кош сплесці… Гэта ідэя. Значыць, рыба пачуе, як каменьчыкі шастаюць, прыплыве і ў кош трапіць… Някепска прыдумана. Малайчына Міхась. Адна галава добра, а дзве яшчэ лепей. Здаецца, так людзі кажуць. Празільна кажуць. Кош, кош… Але як сплесці гэты кош?

— Не выйдзе, — кажу. — Я толькі здалёку бачыў, як нашы плятуць.

— Я ўмею, — прагаварыла Наташа. — Я з мамай сеткі са шпагату пляла. А кош мы з ліян спляцем. Я і вас навучу.

На ўскрайку лесу мы вырвалі ліян і пачалі плесці кош. Спачатку з тонкіх кіёчкаў аснову каша зрабілі, а потым сталі яе ліянамі абплятаць. У мяне і Міхася, хоць і вучыла Наташа, не вельмі выходзіла. А вось яна пляла хутка, спрытна.

— Наташа, ты можаш назаўсёды ў Эльдарада заставацца. Ты ў індзейцаў выдатнай гаспадыняй будзеш, — пажартаваў я.

— Што ты? — спалохана глянула на мяне Наташа. — Я дамоў хачу.

Нарэшце мы сплялі кош. Вялізны, прадаўгаваты, нібы яйка. Прывязалі да ліяны, паклалі ракавіны і апусцілі ў ваду.

Я ўзяў у рукі бамбукавае вудзільна, сеў на беразе. Міхась і Наташа побач прымасціліся. Чакаюць, калі рыбы налаўлю.

То ў адзін бок, то ў другі вудзільна ваджу, кош цягаю.

— Цішэй, — шэпча Міхась, — так ты ўсю рыбу распалохаеш.

— Выцягвай. Напэўна, хопіць, — турбуецца Наташа.

— Рана выцягваць. Трэба пачакаць. А яна сваё:

— Выцягвай.

Я і вухам не вяду. Хіба разумее дзяўчынка, як трэба рыбу лавіць?

Вытрымка — вось што галоўнае ў рыбнай лоўлі.

Не ведаю, што дапамагло: ці ракавіна з каменьчыкамі, ці мая вытрымка, ці яшчэ што. Але калі я прыўзняў над вадою кош, то ўбачыў, што ў ім трапечацца рыбіна.

— Хутчэй! — галёкнуў Міхась і, не вытрымаўшы, схапіўся за вудзільна.

З усяе сілы тузянулі вудзільна. Кош з рыбінай мільгануў над намі і паляцеў у траву.

Што, вы думалі б, трапіла ў кош? Якая-небудзь трапічная рыба? Не. Звычайны шчупак. Вялікі пярэсты прыгажун на кілаграмы два з паловаю. Выгінаючыся, ён высока падскокваў у траве.

Міхась схапіў вудзільна, стукнуў шчупаку па галаве раз, другі. Шчупак аціх, квола варочаючы жабрамі.

Я ўзяў яго аберуч, узняў над галавой. А ён нечакана страпянуўся і выслізнуў з маіх рук.

— Уцячэ! — крыкнула Наташа.

Мы з Міхасём кінуліся на шчупака, кулём пакаціўшыся па траве. Міхасю ўдалося схапіць шчупака за жабры, і ён павалок яго далей да берага.

— Не ведаеш, як рыбу трымаюць? — выгаварыў мне.

— Не бяда, калі б і ўцёк, — сказаў я. — Яшчэ аднаго злавілі б.

— Калі мы яго злавілі б? Ужо сонца спускаецца. Лісцяў нарві. Будзем шчупака ў пяску пячы.

У паўднёвым лесе ў большасці раслін лісты маленькія, як у нашай слівы. Яны цвёрдыя, бліскучыя, і гэта добра абараняе іх ад палаючых промняў. Толькі на пальмах і асабліва на бананах лісты велізарныя.

Я нарваў пальмавых лістоў. Міхась абгарнуў шчупака гэтымі лістамі, закапаў у гарачы пясок.

Мне здавалася, што шчупак пячэцца доўга-доўга. Я глытаў сліну і ўсё падганяў Міхася:

— Вымай. Хопіць. Ад яго хутка вугельчыкі застануцца.

Міхась разгортваў пясок, вострым бамбукавым кіёчкам пароў шчупака, казаў:

— Пацярпі.

Я ледзьве дачакаўся, пакуль спячэцца шчупак. І нездарма так доўга чакаў. Смачнейшага мяса ніколі не еў.

— З цябе некалі выйдзе добры кухар, — пахваліў я Міхася. — Ёсць у цябе задаткі.

А Міхась лёг на траву, выцягнуў ногі і прагаварыў:

— І ў Эльдарада людзі жывуць.

Хацеў я сказаць, што не збіраюся тут доўга заставацца, ды Наташа як крыкне над самым вухам:

— Чалавек! Чалавек на кані!

Гэтае «Чалавек на кані!» яна крыкнула так, як, напэўна, крыкнуў бы кожны з нас, калі б у сябе на агародзе ўбачыў жывога маманта.

Я глянуў у той бок, куды паказала Наташа. Берагам возера, не спяшаючыся, ехаў коннік. Ен ехаў не на маленькім кані, не на старажытным, а на вялікім, на сапраўдным.

Забыўшыся пра ўсё на свеце, я ўсхапіўся і загалёкаў:

— Чалавек! Чалавек! Пачакай!

Я пабег, за мною пабеглі Міхась і Наташа. Коннік азірнуўся.

— Пачакай! Пачакай нас!

А ён не захацеў нас чакаць. Прыгнуўся і паімчаўся, кіруючыся да лесу.

— Ча-ал-ла-ве-ек! Па-а-ча-ака-ай!

Дыхання не хапала, а мы крычалі, крычалі…

І раптам над галавою конніка загарэўся блакітны агонь. Ен ахапіў конніка, а той імчаўся, імчаўся, як бы не заўважаючы, што гарыць.

Мы спыніліся. Коннік знік у лесе. Знік і блакітны агонь.

##### З ПЕРЫАФТАЛЬМУСАМ НА ДРЭВЕ

— Што гэта? — запытаўся я ў Міхася.

— Трэба падумаць, — адказаў Міхась.

І праўда, было над чым падумаць. Конь і чалавек — гэта зразумела. У Эльдарада, відаць, ёсць не толькі старажытныя коні. І людзі ёсць, хоць і хаваюцца. Але агонь… Блакітны агонь над галавою… Ен сам па сабе загарэўся — гэта мы добра бачылі.

— Міхась, ну ты падумаў ужо? — не выцерпеў я.

— Пакуль нічога канкрэтнага не магу сказаць, — неяк па-вучонаму адказаў Міхась.

Над лесам апускалася сонца. Паўзмрокам ахутала возера, лес. Непрыкметна прайшоў дзень.

— Што будзем рабіць? — спытала Наташа.—

Сёння Кляйна мы не знойдзем. Заблудзімся.

Я азірнуўся. Наўкола лес, балота, возера… Няўжо давядзецца начаваць у лесе ці на беразе? Я заўсёды начаваў дома, у хаце. У хаце і тата, і мама. А тут? Што, калі які дзікі звер поначы падкрадзецца?..

Удалечыні бліснула маланка, загрукатаў гром.

— Навальніца будзе, — сказала Наташа.

— Я здагадаўся! Здагадаўся! — усклікнуў Міхась. — Гэта агні Эльма.

Наташа здзіўлена паглядзела на яго.

— Ты што? Гэта маланка.

— Ды не пра маланку я кажу. Той блакітны агонь, які мы бачылі над галавой конніка, называецца агні Эльма. Яны вельмі рэдка бываюць. Перад навальніцаю, калі ў паветры вялікі ціск і высокае напружанне. Блакітны агонь — гэта электрычныя зарады, якія рухаюцца ў паветры. Агнямі Эльма іх вучоныя назвалі.

— Значыць, будзе навальніца? — пытаюся ў Міхася.

— Будзе. Трэба хутчэй шалаш будаваць.

— А дзе мы пабудуем яго? — цікаўлюся.

— Вунь на тым паўвостраве, — паказаў рукою Міхась. — Далей ад лесу.

Непадалёку палоска зямлі, парослая чаротам, метраў на дзесяць — пятнаццаць вузкаю касою прарэзвала возера. Вось гэтую палоску Міхась і назваў паўвостравам.

Далей ад лесу… Вядома, някепска, што далей. Але затое блізка да вады. Ну й месцейка выбраў Міхась!

— Ад лесу ўцякаеш, а сам у чарот лезеш, у гушчыню? — сказаў я.

— Не хвалюйся. Чарот мы на шалаш паломім.

— А кракадзіл нас з таго шалаша за нагу не выцягне?

— Няма ў возеры кракадзілаў. Каб былі, то ўжо даўно мы іх убачылі б.

— Даволі спрачацца, — сказала Наташа. — Хутка зусім сцямнее.

Мы пайшлі на паўвостраў і пачалі будаваць шалаш. Зрабілі з бамбуку каркас, замацавалі яго ліянамі. Пасля гэты каркас накрылі пальмавымі лістамі, а зверху бамбукавымі кіямі абклалі. Каб вецер чарот і лісце не параскідаў. Наташа травы нарвала, у шалаш нанасіла. Я лёг. на траву. Мякка! І над галавою зацішна. Але ж звяры, дзікія звяры… І кракадзілы. Каб не выйшла ў нас, як у той казцы пра трох парасят: прыйшоў воўк і ад кепска збудаваных домікаў знаку не пакінуў. А наш шалаш хіба лепшы?

Варочаўся я, варочаўся на траве і не вытрымаў:

— Вы тут начуйце, а я на дрэва пайду. Лепей жорстка спаць, але добра ўстаць.

— Заблудзішся, — сказаў Міхась. — У балота ўлезеш.

— Не хвалюйся. На беразе пальма стаіць. На ёй пераначую.

— Андрэй, дождж ідзе. Да ніткі вымакнеш, — папярэдзіла Наташа.

Сапраўды, па шалашы гулка барабанілі важкія кроплі дажджу.

— Не вымакну. Я хутка забягу. Адна нага тут, а другая там.

— На дрэве вымакнеш.

— І на дрэве не вымакну. Лісце шырокае. Яно, як шчыт, ад дажджу мяне закрые.

— Хай ідзе, — раззлаваўся Міхась. — Праз паўгадзіны прыбяжыць. Пабачыш.

Я высунуў галаву з шалаша. Па носе стукнула буйная кропля, над галавою бліснула маланка. Я палез назад у шалаш.

— Што, задам адступаеш? — засмяяўся Міхась. «Узяўся за гуж — не кажы, што не дуж», — падумаў я і выскачыў з шалаша. Грымеў гром, бліскала маланка, дождж сцёбаў па спіне, па галаве. Валасы адразу сталі мокрыя.

Сяк-так ускарабкаўся на пальму, намацаў рукамі сук, падобны на вілы з двума зубамі. Абапёрся спіною, аддыхваючыся. А маланкі жахалі і жахалі, асвятляючы возера, лес, шалаш, пальму.

«Кап» — буйная кропля ўпала за каўнер. Непрыемны халадок прабег па скуры.

«Такія вялікія лісці, а дождж прабівае», — здзівіўся я.

Кроплі падалі ўсё часцей і часцей. Ды гэта было яшчэ не самай горшай пакутай. Забалела спіна, сцерплі ногі. І адзінота, невыносная адзінота…

Яшчэ паўгадзіны я, напэўна, вытрымаў бы, калі б… Калі б не ўбачыў, што на дрэва штосьці лезе. Гэтае «штосьці» было падобна ці то на яшчарку, ці то на рыбіну. Невялікае, сантыметраў дзесяць у даўжыню, яно даволі-такі хутка лезла па ствале, чапляючыся груднымі плаўнікамі.

«Мяне заўважыла. Лезе, каб за нагу ўкусіць. Прысмокчацца да нагі, як п'яўка», — падумаў з жахам.

— Андрэ-э-эй! — данёсся Наташын голас.

Я вырваў лісток, сцебануў ім па дрэве. Гэтая дзіўная жывёла, як здалося мне, паляцела ўніз. Тады я слізгануў па ствале і, накульгваючы на здзервянелую нагу, пабег да шалаша. Залез у самы куток, нясмела прагаварыў:

— Хацеў яшчэ на дрэве пасядзець, але вы паклікалі.

— Як там? Кракадзіл не дастаў? — запытаўся Міхась.

— Нейкая рыба да мяне лезла.

— Рыба-кіт? — папярхнуўся ад смеху Міхась.

— Падобнае на рыбу, — паправіў я. — І хвост, як у рыбы, і плаўнікі. Плаўнікамі яно за ствол чаплялася.

— Эх ты, натураліст! — з папрокам прамовіла Наташа. — Гэта ж перыафтальмус, альбо, па-другому, ілісты скакун. Рыба гэта.

І Наташа расказала нам, што ілісты скакун водзіцца ў Паўднёва-Усходняй Азіі, што на сушы знаходзіцца больш, чым у вадзе, што на дрэва залазіць, каб на сонцы пагрэцца.

— Дык чаго ён у дождж на дрэва палез? — здзівіўся я.

— Ты яму спадабаўся, — засмяялася Наташа. А вось Міхась на гэты раз без смеху заўважыў:

— Ілісты скакун — жыхар Азіі. Як ён у Амерыку трапіў? Ёсць тут нейкая загадка. Ёсць.

— Мы яшчэ не такіх дзівосаў пабачым, — прамовіў я.

— Хопіць гаманіць, — сказала Наташа.

Па шалашы барабанілі кроплі дажджу, глуха шумеў лес, аб бераг біліся хвалі. Мы непрыкметна заснулі.

##### ЯК ПАЎВОСТРАЎ СТАЎ ВОСТРАВАМ

Мы прачнуліся, калі сонца высока стаяла на небе.

— А ведаеце, — соладка-соладка пацягнуўся я, — снілася мне, што з бацькам сена на возе вязу. Сена пахучае, воз калышацца…

— Ты жывы? — засмяяўся Міхась. — А я думаў, што цябе кракадзіл з'еў.

— Зубы паломіць, — буркнуў я. — Лепей падумаў бы, што сёння самі есці будзем.

— А ты на пальме ілістых скакуноў наловіш, — ажно зайшоўся ад смеху Міхась.

— Смяшынку з'еў? Нешта ты вельмі развесяліўся. Глядзі, каб не плакаў.

Я выглянуў з шалаша і жахнуўся. Вакол была вада. Пальма, на якую я лазіў ноччу, маленькай кропкай віднелася ўдалечыні.

— Бяда, — нейкім хрыплым голасам прагаварыў я. — Мы ад зямлі адарваліся.

— Ад зямлі адарваліся… Ха-ха-ха… У космас ляцім… Ха-ха-ха… Не магу… Ха-ха-ха… — ажно курчыўся ад смеху Міхась.

Я вылез з шалаша, гукнуў:

— Казаў табе, што будзеш плакаць. Дасмяяўся…

Міхась, відаць, зразумеў, што я не жартую, — перастаў смяяцца, высунуўся з шалаша.

— А… А дзе мы? — прагаварыў ён.

— На востраве. Наш паўвостраў востравам стаў. Вылазь з шалаша. І Наташу кліч. Што, калі гэты востраў на кавалкі разарвецца?

Міхась, а за ім і Наташа хуценька вылезлі з шалаша.

— Як так выйшла? — нічога не разумеў я. Міхась сарваў чараціну, паламаў яе на дробныя

кавалачкі, кінуў у ваду.

— Марозік, гэта востраў-плывун. Такія астравы, хоць рэдка, але і на нашых азёрах сустракаюцца. Ноччу быў моцны вецер. Вось і адагнала яго ад берага.

Я ў роспачы махнуў рукою.

— Казаў вам, што лепш на дрэве начаваць. На смех паднялі. Смейцеся на здароўе.

— Штосьці трэба прыдумаць! Прыдумаць! — усклікнула Наташа. — Няўжо вы нічога не прыдумаеце?

Прыдумаць… Лёгка сказаць. Што ж тут прыдумаеш? Плыць да берага? Далекавата. Дый піраньі… Чакаць, калі зноў востраў да берага прыб'е? І гэта не выйсце. Невядома, колькі давядзецца чакаць. — Каб лодка была, — уздыхнуў я.

— Думайце! Думайце! — Наташа ажно кулачкі сціснула. — Вы мужчыны. Будучыя мужчыны. Вам у армію ісці.

Я апусціў вочы.

— Наташа, мы пасля прыдумаем. Магчыма, якое дрэва да вострава прыб'е. Сядзем на яго і паплывём.

— Глядзі, плыве! — усклікнуў Міхась.

Я выцягнуў шыю, стаў азірацца па баках.

— Дзе плыве? Хто да нас плыве?

— Не хто, а што, — паправіў мяне Міхась. — Бачыш, чарот плыве.

Каля берага на вадзе ледзь-ледзь калыхаліся чараціны, паламаныя Міхасём.

— Ты хочаш з чароту плыт зрабіць? — здагадаўся я.

Міхась абняў мяне.

— Мы прыплывём да берага. Абавязкова прыплывём. Правільна ты разважаеш. Зробім плыт з чароту і бамбуку. Ен вытрымае.

Я моцна стукнуў Міхася па плячы.

— Малайчына. Ты сапраўдны Рабінзон! Узяўшыся з Міхасём за рукі, мы заскакалі, выкрыкваючы штосьці бязладнае. Наташа глядзела, глядзела на нас — і таксама заскакала. Калі б хто цяпер убачыў нас, то, напэўна, падумаў, што на востраве скачуць дзікуны. Ну і хай думаў бы! Нам было ўсё роўна. Радасць перапаўняла нас.

Весела гукаючы, мы раскідалі шалаш і пачалі будаваць плыт.

— Спачатку кош плялі, потым шалаш будавалі, цяпер — плыт, — сказала Наташа. — Што яшчэ давядзецца нам будаваць?

— Раскідаем лабараторыю Кляйна і пабудуем дом культуры, — засмяяўся Міхась.

А я падумаў: «Някепска было б дом культуры пабудаваць. Першы ў Эльдарада. Каб з розных куткоў людзі збіраліся. Каб спявалі, каб танцавалі».

Але цяпер мы былі на востраве і будавалі першы, ў нашым жыцці плыт з чароту і бамбуку. Бамбук ліянамі звязалі, наклалі зверху снопікі чароту і спусцілі на ваду. Плыт закалыхаўся на хвалях. Мы з Міхасём крыкнулі «ўра-а!» і залезлі на плыт. Плыт толькі крыху асеў у ваду.

— Залазь і ты, — паклікаў я Наташу.

— А дзе шост? — запыталася Наташа. — Як мы без шаста паплывём?

Так, мы зусім забыліся, што без шаста на плыце як без рук. Добра, што хоць ад берага не адплылі. Калыхаліся б сярод возера.

— Наташа, на востраве бамбукавыя кіі ляжаць, — сказаў Міхась. — Прынясі.

Наташа прынесла два вялікія бамбукавыя кіі. Адзін кій узяў я, а другі — Міхась. Мы з Міхасём сталі па краях плыта, Наташа села пасярэдзіне.

— Не перавернецца? — занепакоілася яна.

— Не перавернецца, — сказаў Міхась. — Да самай Афрыкі даплывём.

Мы з Міхасём уперліся кіямі ў дно. Плыт скрануўся і паплыў. Востраў паступова аддаляўся.

Мы не ведалі, што чакае нас наперадзе. Гаманілі, смяяліся, і блізкі бераг Эльдарада не здаваўся, як учора, непрытульным і чужым.

##### ВОГНЕННЫ ТУМАН

Без асаблівых прыгод высадзіліся на бераг.

— Цяпер — на поўдзень. Толькі на поўдзень, — сказаў Міхась. — Трэба хутчэй знайсці Кляйна.

— А не заблудзімся? — запыталася Наташа.

— Болей у лес не палезем. Уздоўж берага пойдзем.

— Міхась, — кажу, — я вуду вазьму. Каля пальмы ўчора схаваў. Вуда нам яшчэ спатрэбіцца.

— Вазьмі,— згадзіўся Міхась.

Я пабег па беразе возера. Мінуў купку дрэў. Ужо блізка пальма, метраў трыста да яе засталося. Трэба яшчэ тыя дрэвы мінуць, а там…

А там, за дрэвамі, я ўбачыў на траве чырвоную лужыну.

«Хто ж гэтулькі фарбы разліў? — дзіўлюся я. — Тут цэлая бочка разліта, не меней».

Нагнуўся, дакрануўшыся да лужыны пальцамі. На пальцах засталіся чырвоныя сляды. Паднёс пальцы да носа, панюхаў. Зусім не пахне. Фарба, я гэта добра ведаў, звычайна пахне ацэтонам ці аліфай. Дзіўна: чаму гэтая не пахне?

Чырвоныя плямы, заўважыў я, выступалі на далонях, потым уся рука стала чырвоная.

Чаму так? Хіба я плёхаўся рукою ў лужыне? Не. Толькі пальцы памачыў. Дык чаму тады ўся рука чырвоная?

Гляджу: і сарочка, і штаны, і чаравікі чырвоныя.

Агонь. Гэта, відаць, агонь, водбліскі полымя…

Чырвонае полымя пабегла па возеры, ахапіла лес. Вакол мяне калыхалася суцэльнае мора агню. Вогненныя малінавыя языкі ўздымаліся, здавалася, да самага паднябесся.

Чаму загарэўся лес? Няўжо на Эльдарада які вулкан прачнуўся? А што з Міхасём і Наташай?

Падзьмуў ветрык, і пацягнула гарэлым. Нясцерпна абпякло шчокі. Я кінуўся назад, туды, дзе пакінуў Міхася і Наташу. А яны ўжо беглі да мяне.

— Пажар! — штосілы закрычаў я.

Міхась і Наташа падбеглі бліжэй, спыніліся. Я ажно зніякавеў. Валасы ў Міхася і Наташы былі карычневыя, шчокі, нос чырвоныя-чырвоныя, як бурак. А твары нейкія выцягнутыя. Не твары, а дзве агідныя маскі.

Міхась дакрануўся рукою да валасоў — валасы падняліся і загарэліся мноствам чырвоных нітак.

Я хацеў падысці да Міхася, а Міхась адхіснуўся ад мяне.

— Марозік, ты… такі страшны.

Я зразумеў, што і мой твар падобны на маску.

— Гарым? Мы гарым? — ледзь раскрываючы губы, прашаптаў я.

— Не, — адказала Наташа. — Даўно згарэлі б. Дый не горача нам.

Сапраўды, я ўжо не адчуваў на шчоках гарачыні, хоць і шалеў агонь.

— Гэта ён, — прагаварыла Наташа.

— Хто ён?

— Кляйн. Атамную бомбу ўзарваў.

Наташа павярнулася да лесу, сціснула пальцы ў кулачок і замахала ім.

— Кляйн! Ты не чалавек! Не чалавек! Я схапіў Наташу за руку.

— Ты не напалохаеш яго, Наташа. Нам трэба хавацца. Мы выратуемся. Бомба далёка ўзарвалася. Мы расквітаемся з ім.

Наташа вырывалася ад мяне і крычала, крычала…

А агонь раптоўна знік. Раптоўна з'явіўся і раптоўна знік. Зноў зазіхацела сонца, зазелянела трава, заблішчала возера.

Наташа села на зямлю і заплакала.

— Дакуль так будзе? Я не магу, я болей не магу. Я даўно маму не бачыла. Я дамоў хачу.

Я прысеў каля Наташы.

— Наташа, не трэба. Людзі Эльдарада просяць дапамогі. Хіба забылася пра пісьмо? Кока-Кола сябе ўзарваў. Каб мы людзей Эльдарада выратавалі.

Наташа выцерла рукою слёзы.

— Гэта не атамная бомба? Праўда?

— Сонца свеціць. Птушкі пяюць, — сказаў я. Наташа ўстала, паправіла пасму валасоў, вінавата ўсміхнулася:

— Даруйце. Я напалохала вас. Міхась, чаму так гарэла?

— Я спачатку таксама думаў, што хтосьці лес запаліў, а пасля, што атамная бомба, — сказаў Міхась. — Цяпер дайшло, што і не пажар, і не атамная бомба. Гэта нявывучаная яшчэ з'ява прыроды. Некаторыя вучоныя называюць яе вогненным туманам. Такі вогненны туман некалькі разоў бачылі ў нас на поўначы. Ен, як раса, нечакана з'яўляецца і нечакана знікае. А астатняе пакуль невядома. Загадка прыроды.

— Я разгадаю. Я некалі абавязкова яе разгадаю, — сказала Наташа. — Не хачу, каб людзі палохаліся.

##### «ГАДЗЮКА» НА ДРЭВЕ

Вуды я так і не ўзяў.

— Хопіць сюды-туды бегаць, — сказала Наташа. — Пойдзем Кляйна шукаць. Сёння трэба яго знайсці. Гляньце, што робіцца. Ніводнага чалавека вакол. Гэты Кляйн горшы за ўсю старажытную інквізіцыю.

Так, шмат дзівосаў мы пабачылі ў Эльдарада. Але самым дзіўным было тое, што ніводнага чалавека не сустрэлі. Праўда, конніка бачылі, але і той уцёк.

Дома, у вёсцы, прывыклі штодзень страчацца з людзьмі. З самага ранку ў вёсцы шум, гамана. А тут? Быццам прайшоўся па гэтай зямлі страшны мор.

— Хадзем, — сказаў Міхась.

І мы пайшлі на поўдзень. Пайшлі ўздоўж возера. Нялёгка было ісці. Сонца, гарачыня. Але мы ішлі і ішлі, не адпачываючы. Інтуіцыя падказвала нам, што лабараторыя Кляйна дзесьці тут, непадалёку.

— Андрэй, — звярнуўся да мяне Міхась, — ты памятаеш, як цябе зваць?

— Рудольф, — кажу. — Мы з Баварыі прыехалі.

— Не прыехалі, а прыляцелі,— паправіў мяне Міхась. — Не пераблытай.

«Рыхтуе да сустрэчы з Кляйнам», — здагадаўся я.

— Не пераблытаю. Усё роўна ж буду маўчаць.

— Малайчына, што не забыўся, — пахваліў мяне Міхась. — А памятаеш, як мяне зваць, як Наташу?

— Клара, Макс.

Баіцца Кляйна Міхась. А чаго яго баяцца? Кляйн ужо стары. Відаць, толькі за кульбаку і трымаецца. Зловім, звяжам і ў Еўропу прывязем. А там у клетку пасадзім, будзем па ўсіх гарадах вазіць, людзям паказваць. Нам за гэта яшчэ якую прэмію дадуць.

Так я думаў, ідучы па беразе. Напэўна, так думаў таму, што ўсё пакуль для нас складвалася шчасліва, хоць і нямала нацярпеліся: і з чалавекам-жабай, як гаворыцца, нос у нос сустрэліся, і ў лесе заблудзіліся, і на востраве былі, і агні Эльма, і вогненны туман пабачылі.

Ды не ведаў я, што Кляйн адзін быў страшнейшы і за чалавека-жабу, і за вогненны туман, і за агні Эльма. Не ведаў і ў душы смяяўся з Міхася, з ягоных страхаў.

Успомнілася, што хутка прыйдзецца маўчаць. Магчыма, гадзіну, магчыма, паўдня. Цэлага паўдня маўчаць! Не жартачкі. А калі яшчэ болей, чым паўдня?

— Міхась, а доўга мне маўчаць прыйдзецца?

— Думаю, што суткі, а мо і двое.

— Ты што, жартуеш? Двое сутак я не вытрымаю.

— Тады мы табе рот зашыем, — няласкава прамовіў Міхась.

Двое сутак — сорак восем гадзін. Сорак восем гадзін маўчаць? Дык гэта сапраўдная пакута! Трэба хоць цяпер нагаварыцца. Каб на двое сутак хапіла. Ды маўчыць Міхась. І Наташа маўчыць. Як жа разварушыць іх?

— Міхась, праўда, што наша планета дыхае? — кажу першае, што прыйшло ў галаву.

— Адчапіся, — буркнуў Міхась.

— Цяжка табе сказаць? А калі я хачу ў фізічны гурток запісацца? Калі ўсё ведаць хачу?

— Ну, дыхае, — неахвотна адказаў Міхась. — Раўнамерна падымаецца і апускаецца. У Маскве, напрыклад, за шэсць гадзін падымаецца на сорак сантыметраў.

— А пасля апускаецца на сорак сантыметраў?

— Апускаецца.

— Выходзіць, што і мы падымаемся?

— Падымаемся. Чаго ты прычапіўся?

— Міхась, а каб мы падняліся і не апусціліся? Што тады было б?

— Тады ты ўпаў бы і расквасіў сабе нос.

— Міхась, а я носам не падаў бы.

— Цьфу, — плюнуў Міхась. — Вось прычапіўся. Падымаецца — апускаецца… Зусім замучыў.

— Міхась, а мы…

— Андрэй, — тузанула мяне за сарочку Наташа, — гадзюка!

Я проста прыліп да зямлі. Пасля прысеў, як заяц, глянуў угору. На галіне дрэва, над самай маёй галавой, вісела штосьці цёмнае, падобнае на доўгую стужку. Гэтая стужка несупынна выгіналася.

Гадзюка. Вось і з гадзюкай стрэліся. Яна спускаецца, каб мяне ўкусіць. Калі буду ўцякаць, то абавязкова кінецца.

— Кіёк. Які-небудзь кіёк дайце…

— Гэта ж мурашы, — засмяяўся Міхась. — 3 кіем на мурашоў хочаш ісці?

Прыгледзеўшыся, я ўбачыў, што гэта сапраўды былі вялікія лясныя мурашкі. Але чаму яны так вісяць? Чаму счапіліся такою стужкаю?

— Андрэй, — вінавата прагаварыла Наташа, — я цябе напалохала. Вунь як ты прысеў. Прабач.

— Я зусім не спалохаўся, — кажу. — Я знарок прысеў. Каб лепей разглядзець гэтых мурашоў. Чаму яны тут сабраліся? Быццам на шнурку вісяць.

— Сок з дрэва цячэ, — растлумачыла Наташа. — Бачыце: зверху кара трэснула. А мураўі шчыльна-шчыльна прытуліліся адзін да аднаго на гэтым густым струменьчыку і п'юць.

— Калі мурашам сок так падабаецца, то можна і нам пакаштаваць, — прамовіў Міхась.

Ен знайшоў востры камень, стукнуў ім па дрэве, здзіраючы кару. З дрэва капнула адна кропля, другая, трэцяя…

Міхась падставіў палец, лізнуў.

— Салодкі.

Мы з Наташай таксама падставілі далоні. Сок быў вельмі салодкі.

— Дык гэта ж малочнае дрэва, — здагадалася Наташа. — Яго сок падобны на каровіна малако.

— Пакуль гэтага малака не нап'юся, далей не пайду, — сказаў я. — Я дома заўсёды цёплае малако піў.

Міхась і Наташа ўжо прымасціліся каля дрэва.

Што ж, і яны, відаць, пілі дома цёплае малако.

##### ДЗІКАЯ ПАГОНЯ

Ды гэтага паўднёвага малака мы так і не папілі, бо ўбачылі, што з лесу выбег індзеец. На галаве ў яго было дзіўнае ўпрыгожанне з птушыных пер'яў. Ен, відаць, быў не просты індзеец, а правадыр індзейцаў. Вы, напэўна, ведаеце, што ў многіх індзейскіх плямёнах упрыгожанні з птушыных пер'яў — не больш, не менш, як сімвал улады ці баявых адзнак. Замест узнагарод індзейцам уручаюцца пер'і.

— Ен да нас бяжыць, — прагаварыла Наташа. — Ён думае, што мы ворагі. Трэба растлумачыць, што не ворагі, а сябры.

— У лесе іх многа. Зараз яшчэ выскачаць, — сказаў я. — Давайце на дрэва, схаваемся там. Невядома, ці паспеем растлумачыць.

— Растлумачым. Як толькі бліжэй падбяжыць, крыкнем: «Кока-Кола!» Ен спыніцца, здагадаецца, што мы сябры Кока-Колы. Пасля як-небудзь дамовімся з ім.

— Усё-ткі давайце на дрэва залезем. З дрэва крыкнем. Думаеш, не пачуе, калі з дрэва крыкнем?

— Вядома, пачуе, — падтрымаў мяне Міхась. Мы хуценька ўзлезлі на дрэва. Наташа потым

прызналася: «Я ніколі на дрэвы не лазіла: вышыні баялася. А тут быццам хто падкінуў мяне».

Але гэта было потым. Цяпер мы сядзелі ў густой лістоце і чакалі індзейца.

Індзеец прабег метраў дзвесце, азірнуўся. «Э-э-э!» — неяк дзіка крыкнуў і вялікімі скачкамі кінуўся наперад.

«Сваіх таварышаў за сабою кліча», — падумаў я. Ды памыліўся.

З лесу выбегла нейкая пачвара. Вялізная, як цялё. Яна гналася за індзейцам.

Я ледзь з дрэва не зваліўся, калі ўбачыў яе.

— Што гэта?

— Мабыць, мабыць… — прашаптаў збялелымі вуснамі Міхась.

— Павук-людаед, — закончыла за Міхася Наташа. — Кляйн яго на паляванне выпусціў.

Павук-людаед набліжаўся, і мы змаглі яго разгледзець.

Кожны з вас бачыў павука-крыжавіка. Восем ног, восем вачэй, дзве верхнія сківіцы, падобныя на клюшні. Яны выдзяляюць яд. І яшчэ адна пара шчупальцаў, каб датыкацца, хапаць, звязваць. Павялічце ўсё гэта ў дзесяткі разоў. Павялічылі, уявілі?

Не дзіва, што я ледзь з дрэва не зваліўся.

Страшны драпежнік гнаўся за індзейцам. Восем пар ног лёгка неслі цела, на цёмнай спіне выразна вырысоўваўся светлы крыж. Індзеец, не дабегшы да дрэва, павярнуўся і пабег да лесу, уздоўж возера.

Зліпліся ад поту доўгія чорныя валасы, калыхаліся птушыныя пер'і, пакута сцяла мышцы твару.

Наташа ўхапілася за маю руку, моцна-моцна сціснула яе.

— Хутчэй, міленькі, хутчэй, — зашаптала.

— Нелюдзь! — вырвалася ў Міхася.

Я здагадаўся, што гэта ён пра Кляйна.

Індзеец ужо падбягаў да лесу, але і павук не адставаў, набліжаўся. Трыццаць метраў… Дваццаць… Не паспее ўцячы. Не паспее… Не памятаю, хто першым крыкнуў: «Бяжым!» Але мы саскочылі з дрэва і пабеглі за імі, за павуком і індзейцам. Я бег, трымаючы ў руках бамбукавы кій. Не памятаю, дзе і калі яго схапіў.

Мы, мабыць, не выратавалі б індзейца. Не паспелі б дабегчы. А калі б і дабеглі, то што змаглі б зрабіць? Але хіба можна было сядзець на дрэве і спакойна назіраць? Гэта ж не перадача па тэлебачанні.

Індзеец каля самага лесу, і зусім побач павук…

Раптам з дрэва, якое стаяла на ўскрайку, саскочыла малпа. Яна нагнулася і… кінула ў вочы павуку-людаеду жменю зямлі.

— Шымпанзэ! Наш шымпанзэ! — закрычаў Міхась.

Міхась, відаць, не памыліўся. Хіба знайшлася б ва ўсім лесе яшчэ адна такая разумная істота?

Індзеец знік у лесе. Павук-людаед спыніўся, потым, паволі перастаўляючы ногі, рушыў на шымпанзэ. Той не стаў чакаць, скокнуў на дрэва. Павук палез за ім, хутка-хутка перастаўляючы доўгія худыя ногі.

Шымпанзэ кулём скаціўся з дрэва. Няўклюдна павярнуўшыся, павук пачаў злазіць на зямлю…

Нарэшце мы дабеглі да лесу, але ні павука, ні шымпанзэ на ўскрайку не ўбачылі.

Наташа прыхінулася да дрэва, закрыла твар рукамі.

— Ён зловіць шымпанзэ, зловіць…

— Не зловіць, — няўпэўнена прагаварыў Міхась. — І, павярнуўшыся да мяне, запытаў: — Чаму мы не дагналі яго?

Я адкінуў убок непатрэбны кій.

— Чаму, чаму… У нас па дзве нагі. А ў яго колькі? Восем.

##### СУСТРЭЧА З КЛЯЙНАМ

З лесу выехалі два коннікі. Адзін з іх быў індзеец, зусім малады, яшчэ юнак. За спіною ў яго вісеў лук, а на поясе — стрэлы. Ен падскакаў да нас, штосьці незразумелае крыкнуў.

А мы глядзелі на другога конніка, адзетага паеўрапейску: белыя штаны, белая сарочка, саламяны капялюш. Яму можна было даць гадоў шэсцьдзесят, не болей.

Гэты чалавек цягнуў за сабою… шымпанзэ. Цягнуў, трымаючы ў руках тонкі металічны ланцужок. Шымпанзэ ўпіраўся, але вузкі, завостраны на краях металічны нашыйнік сціскаў яму горла. Шымпанзэ, стараючыся ўхапіцца рукамі за ланцужок, тоненька пішчаў.

— Наш шымпанзэ! Наш! — прашаптаў я і памкнуўся наперад, каб вызваліць яго, адабраць у гэтага старога.

— Стой, — схапіў за руку Міхась. — Гэта Кляйн. Не разумееш? Ты павінен маўчаць.

Я і сам здагадаўся, што стары чалавек — Кляйн. Другога еўрапейца ў Эльдарада не было.

Індзеец зноў крыкнуў, падняў каня на дыбкі і, павярнуўшыся, падскакаў да Кляйна.

— Іх каля возера бачыў? — пачулі мы, як спытаў у яго Кляйн.

Голас у яго быў нейкі сухі, траскучы. Гаварыў ён так, быццам з рэвальвера страляў. Індзеец кіўнуў галавою.

Кляйн падаў індзейцу павадок ад аброці, ланцужок, злез з каня, стаў насупраць нас. Ногі ў яго былі кароткія, а жывот, як паветраны шарык.

«Раз'еўся на чужых харчах», — падумаў я.

Кляйн ступіў наперад, а на яго неспадзявана, ашчэрыўшы зубы, кінуўся шымпанзэ. Індзеец моцна пацягнуў за ланцужок, і шымпанзэ ўпаў на зямлю.

— У-у-у, — замахнуўся на яго нагою Кляйн. Шымпанзэ ўсхапіўся.

— Мікі! — крыкнуў індзеец.

— Мікі. Яго завуць Мікі. Запомніце, — сказала Наташа.

Кляйн павярнуўся да індзейца:

— Піф-Піф, глядзі за ім. Гэта брыдота хітрая. Уцячэ.

«Сам ты брыдота», — хацелася крыкнуць мне.

— Добра, доктар Кляйн, — кіўнуў галавой індзеец.

Кляйн… Усё-ткі Кляйн. Ён. Значыць, мы не памыліліся.

Я мімаволі сцяўся. Кляйн падышоў да нас.

— Я вас даўно шукаю, галубкі. Гэта вы каля возера лазіце?

Твары ў нас як скамянелі. Няўжо ён даведаўся, хто мы? Хто расказаў яму пра нас?

— Хто вы? — пратрашчаў Кляйн сваім сухім голасам.

«Школьнікі мы», — ледзь не прызнаўся я. Наперад выступіў Міхась.

— Доктар Кляйн, мы да вас прыляцелі. Мы вас другія суткі шукаем.

— Да мяне? Хто вас прыслаў да мяне? — Кляйн, здавалася, свідраваў нас маленькімі прыжмуранымі вочкамі.

— Арганізацыя «Агонь і меч». Вы самі напісалі пісьмо.

Кляйн з хвіліну маўчаў, усё разглядваючы нас, а пасля нечакана тыцнуў пальцам Міхасю ў грудзі.

— Тваё імя?

— Макс.

Кляйн павярнуўся да Наташы.

— Тваё?

— Клара.

Кляйн тыцнуў пальцам у мае грудзі. Мне стала агідна. Я адхіснуўся. Кляйн ашчэрыў зубы. Быццам сударга перакрывіла яго твар.

— Чаго маўчыш, галубок? Язык праглынуў? Дастану…

Апошняе — «дастану» — ён нібы прасіпеў. Даўкі камяк засеў у маім горле.

— Доктар Кляйн, — сказаў Міхась, — ён нямы. Ен не можа гаварыць.

— Не можа? Яны там звар'яцелі, ці што? Нямых мне прысылаюць. Гм, — хмыкнуў Кляйн.

— Вы не глядзіце, што нямы, — звярнулася да Кляйна Наташа. — Наш Рудольф будзе выдатным вучоным. У яго задаткі. Талент. Ен вундэркінд.

«Ну і прыдумала! — падумаў я. — Вундэркінд! Будзе мне мянушка, калі прыедзем дамоў».

І цяпер, стоячы перад Кляйнам, я верыў, што праз дзень ці два вернемся дамоў, зноў пойдзем у школу, сустрэнемся з сябрамі-аднакласнікамі. Таму верыў, што інакш не ўяўляў сваё жыццё. Тое, што мы тут, у Эльдарада, было толькі як нейкі дзіўны сон ці падарожжа.

— Вундэркінд? — зарагатаў Кляйн. — Ха-ха-ха… Вундэркінд…

Рагатаў ён доўга, ажно захлёбваючыся, з прысвістам. Мне здавалася, што ён вось-вось лопне ад смеху. І я вельмі хацеў, каб ён хутчэй лопнуў.

Але маё жаданне не збылося. Кляйн перастаў смяяцца, запытаўся ў другі раз:

— Тваё імя?

— Рудольф, — адказаў за мяне Міхась. Кляйн прайшоўся сюды-туды, пасля ласкава-ласкава сказаў:

— А вы ведаеце, мае дарагія галубкі-вундэркінды, што я з вамі зраблю, калі будзеце хлусіць?

Нядобрыя агеньчыкі заскакалі ў яго вачах. Аднойчы такія агеньчыкі бачыў я ў тыгра, калі ў звярынцы быў. Нечым раззлаваны, ён біў хвастом па клетцы і прагна пазіраў на людзей.

— Не ведаеце? У мяне ёсць павук-людаед. Я вас яму аддам.

— Доктар Кляйн, не палохайце нас, — прагаварыў Міхась. — Мы бачылі вашага павука. Ен бег нядаўна. А цяпер яго няма. Яго…

— Хопіць, — не даў дакончыць Міхасю Кляйн. — Здагадлівы ты. Няма яго.

Я зірнуў на Міхася. «Адкуль ты ведаеш, што павука няма?» — хацелася спытацца. Але Міхась моўчкі глядзеў на Кляйна.

Кляйн паказаў рукою на шымпанзэ.

— Мікі… Гэтая жывёліна Мікі майму крыжавіку суком жывот прапароў. Мне, вядома, шкада такога разумнага павука, ды, як кажуць, перажывем. Калі захачу, зраблю мільён гэткіх павукоў. Я і Мікі навучу. Я яго перавыхаваю. Дыверсанта з яго зраблю.

Я адвярнуўся. Мне хацелася затуліць вушы, закрыць вочы, каб не чуць Кляйна, каб не бачыць яго.

— Вы расказалі, што сюды прыляцелі, што другія суткі мяне шукаеце, — працягваў Кляйн. — А дзе Кока-Кола, дзе Банан, дзе Кальмар?

Ен па-гусінаму выцягнуў шыю, чакаючы ад нас адказу.

— «Яшчарка» ўзарвалася. Толькі мы выратаваліся, — адказаў Міхась. — Кока-Кола нам парашуты аддаў.

Кляйн скрыгатнуў зубамі.

— Узарвалася. Гэта праўда, цяпер я веру табе. Я сам знайшоў абломкі «Яшчаркі». Шкада «Яшчаркі». Далёка я на «Яшчарцы» лятаў. Шмат чаго прывёз у Эльдарада.

— І шымпанзэ прывезлі? — спыталася Наташа.

— А вы і сапраўдныя вундэркінды, — усміхнуўся Кляйн. — Я Мікі з Афрыкі прывёз. Я думаў з яго паслухмяную малпу зрабіць, а ён… — Кляйн цяжка ўздыхнуў: — Што ж, Мікі і крыжавік даўно адзін аднаго не любілі. Толькі клеткі іх мірылі. Я прадчуваў, што будзе бяда. А ўсё Кока-Кола. З-за яго так выйшла.

— Кока-Кола нам свае парашуты даў,— нясмела прамовіла Наташа.

Кляйн скрывіўся. Быццам чаго горкага з'еў.

— Гэта на яго падобна. Яму трэба было нарадзіцца не мужчынам, а міласэрнай сястрой. Вы як думаеце?

— Доктар Кляйн, — сказаў Міхась, — мы вунь колькі ляцелі.— Мы ў лесе заблудзіліся. А вы…

— Хопіць, хопіць, — замахаў рукамі Кляйн. — Ты хочаш сказаць, што дапытваю вас? Што ж, Кляйн стары. Кляйну можна выбачыць. Болей не буду ні пра што пытацца. У маю лабараторыю запрашаю. Пачастую. Спаць пакладу. Кляйн добры. Вы ўбачыце, што Кляйн добры. За мною, мае галубкі-вундэркінды.

Кляйн сеў на каня, і мы па ўтаптанай коньмі траве пайшлі ў лабараторыю.

Мне так хацелася сказаць гэтаму добраму Кляйну, каб хоць Наташу на каня пасадзіў. Але трэба было маўчаць.

#### Частка трэцяя. «ДОБРЫ» КЛЯЙН

##### І КАЛЮЧКІ ПЯКУЦЦА

Яшчэ здалёку мы ўбачылі на пагорку вялікі двухпавярховы дом, а каля яго яшчэ некалькі аднапавярховых домікаў з бамбуку, чароту і пальмавых лістоў.

— Мая лабараторыя, — паказаў Кляйн на двухпавярховы дом. — Тут я жыву і працую. А цяпер, канечне, і гасцей прыму. У Эльдарада я ні разу гасцей не прымаў. Вы мае першыя госці.

Кляйн зірнуў на нас і зарагатаў, ажно прыпадаючы да грывы каня.

«Таўстапузы сяннік, калі ты ўжо лопнеш?» — падумаў я.

— Доктар Кляйн, а хто ў маленькіх хатках жыве? — спытаўся Міхась.

— Я.

— Вы?!

— Гэтыя хаткі на палях стаяць, каб пакоі ветрыкам прадувала. Там днём, калі горача, адпачываць добра.

— А дзе вашы, вашы…

Міхась так і не дагаварыў да канца. Не змог сказаць: слугі. Не павярнуўся язык, каб чалавека слугою назваць.

— А-а, ты пра індзейцаў? У лабараторыі ёсць скляпенне. Там, бывае, доследы праводжу. Туды індзейцаў на ноч зачыняю. Канечне, не ўсіх. Некаторыя і ў лабараторыі жывуць, і ў хатках. Піф-Піф, напрыклад. Ён мне не раз дапамагаў. Піф-Піф, пакажы дарагім гасцям, як страляць умееш.

Мы пад'ехалі да рова, напоўненага вадою. На другім баку рова, якраз супроць нас, старчма стаяў драўляны мост (я здагадаўся, што гэта той пад'ёмны мост, пра які нам Кока-Кола расказваў). За мостам была невялікая рознакаляровая будка. Дзівосны казачны домік яна нагадвала. Каля будкі, на траве, спаў індзеец.

Пакуль мы разглядалі ўсё гэта, Піф-Піф зняў з-за спіны лук, дастаў з пояса стралу, узвёў лук і, амаль не цэлячыся, стрэліў. Страла, прасвістаўшы ў паветры, засела каля самай галавы індзейца. Індзеец прыўзняў галаву і перавярнуўся на другі бок.

— Паказычы яго, Піф-Піф, паказычы, — прамовіў Кляйн.

Піф-Піф зноў узняў лук. Страла слізганула па валасах індзейца і з сілаю ўваткнулася ў пясок. Індзеец ускочыў, спалохана азіраючыся. Кляйн запляскаў у далоні.

— Клас! Вось гэта клас! — і ўжо цішэй паведаміў нам: — А гэтыя стрэлы атручаныя.

Індзеец пабег у будку. Праз секунду мост пачаў паволі апускацца.

— Электроніка, — пахваліўся Кляйн. — У будцы спецыяльныя кнопкі. Націснуў — мост падымаецца альбо апускаецца. Зручна?

Ен стукнуў каня абцасам і пераехаў на другі бок.

Адразу за мостам пачыналася дарожка, пасыпаная жоўтым пяском. Ні смяцінкі на дарожцы, толькі адбіткі-сляды. Паабапал раслі пальмы і ружы: белыя, чырвоныя, нейкія чорныя, як вугаль. Пад пальмамі, у цяньку, стаялі лаўкі.

Піф-Піф паехаў па дарожцы, спыніўся воддаль, а Кляйн злез з каня, закрычаў:

— Свіння! Вылазь з будкі.

Да мяне спачатку не дайшло, што ягонае «свіння» адрасавалася індзейцу-вартаўніку. Потым здагадаўся, калі Кляйн яшчэ мацней закрычаў:

— Вылазь з будкі. Я табе ўсё роўна не дарую! Індзеец выйшаў з будкі, стаў, апусціўшы галаву.

— Свіння! Калі ты нарэшце выспішся?

— Доктар Кляйн, я дзве ночы не спаў. Вы ведаеце. Кляйн, хутка-хутка перабіраючы нагамі, затупацеў. «Як нашы дзядзькі на вяселлі», — падумалася мне. Я, не стрымаўшыся, засмяяўся. Міхась паказаў мне кулак.

— Маўчы.

— Ён зараз скрозь зямлю праваліцца, — кажу паціхеньку.

— Маўчы. Забыўся?

— Свіння! — крыкнуў Кляйн.

І, размахнуўшыся, стукнуў індзейцу па твары. Індзеец упаў на траву. А Кляйн, павярнуўшыся да нас, сказаў:

— Хай ведае, што такое нямецкі парадак. «Фашыст», — хацеў крыкнуць я, ды падумаў, што

гэтым словам Кляйна не пакрыўдзіш. Наадварот, яно палашчыць ягоны слых. Вось як бывае. Адзін словам «фашыст» і жывёлу пасаромеецца назваць, а другому яно як медаль, як гонар.

— Нямецкі парадак! О-о-о, нямецкі парадак! У мяне ўсюды парадак, — прычмокваючы губамі, некалькі разоў паўтарыў Кляйн і, задаволена ўсміхаючыся, пайшоў да Піф-Піфа…

Я прыгадаў помнік, які стаяў у цэнтры нашай вёскі. На мармуровай пліце яго высечаны прозвішчы тых, хто не вярнуўся з вайны. І майго дзядулі высечана прозвішча. Яго Аляксандрам звалі. Я ніколі яго не бачыў. Нават на фотаздымку. Бо і фотаздымак у вайну згарэў. Я засунуў руку ў кішэню, намацаў у ёй нейкія паперкі і, не пазіраючы на іх, кінуў на дарожку, на жоўты пясок.

Я з нецярпеннем чакаў, калі адвернецца Кляйн. Я свідраваў позіркам яго тлустую спіну і бязгучна шаптаў: «Ненавіджу твой парадак! Ненавіджу! На злосць зраблю».

— Ты што задумаў? — тарганула за руку Наташа.

Яна нагнулася і хуценька сабрала паперкі.

— Кінь. Хай ляжаць.

Наташа затуліла мне рот далонню.

— Маўчы. Паперкі ад нашых цукерак. На іх па-беларуску напісана. Эх ты!

— Аддай.

— Супакойся. Мы не даруем Кляйну, — сказала Наташа. — Зараз ён патанцуе ў нас.

Наташа сарвала ружу, дакранулася ёю да маёй рукі. Я адхапіў руку — шыпы кальнулі, як сталёвыя іголкі.

Наташа падала ружу Міхасю.

— Схавай. Пакладзеш на лаўку. Калі Кляйн будзе садзіцца.

— Коней на стайню адвядзеш. І каб парадак быў,— пачулі мы, як гучна сказаў Кляйн Піф-Піфу.

Піф-Піф паехаў па дарожцы.

— У беднага Кляйна ўжо ногі не ходзяць, — паскардзіўся Кляйн, падыходзячы да нас. — Праз паўгадзінкі папалуднуем, адпачнем. Я загадаў Піф-Піфу. Ён усё зробіць.

— Доктар Кляйн, — звярнулася да Кляйна Наташа, — вы адпачніце. На лаўку прысядзьце.

Кляйн выняў з кішэні белую хусцінку, выцер з твару кроплі поту.

— Ты добрая дзяўчынка. Вельмі добрая. Ты разумееш беднага Кляйна. Я вельмі рады, што вы прыляцелі да мяне. Вы не пакінеце Кляйна, калі ён пастарэе.

Наташа вяла Кляйна да лаўкі, а ён, адступаючыся задам, усё паўтараў:

— Ты добрая. Вельмі добрая…

— Сядайце. Калі ласка.

Міхась, падміргнуўшы нам, непрыкметна паклаў ружу на лаўку. Кляйн сеў.

Некалькі секунд ён сядзеў, шырока адкрыўшы рот, і са свістам выдыхаў паветра. Паветра выходзіла з яго, як з прапоранага мяча. Пасля ўсхапіўся, падскочыў раз, другі.

— Танцуе, — шапнула мне Наташа. — А што я табе казала?

Але танцаваў ён нядоўга.

— О-о-о, як баліць! — заенчыў Кляйн.

Схапіў з лаўкі пакамечаную ружу, кінуў на дарожку і стаў да знямогі таптаць нагамі. Нарэшце спыніўся, глянуў на нас ашалелымі вачыма.

— Гэтыя індзейцы мяне да інфаркту давядуць! Што мне з імі зрабіць? — І ён, схапіўшыся за балючае месца, хутка пакрочыў па дарожцы. Мы, пырскаючы ад смеху, пайшлі за ім.

«Гэта табе і за індзейца, і за нямецкі парадак», — цешыўся я. — Ты ў нас яшчэ не так патанцуеш». Дарожка зварочвала направа, туды, дзе стаяў

двухпавярховы дом. Я азірнуўся. Каля моста стаяў індзеец-вартаўнік і глядзеў на нас. Я адразу перастаў смяяцца.

Індзеец бачыў, усё бачыў. Няўжо раскажа Кляйну?

Апусціўшы галаву, я пайшоў далей. А Міхась і Наташа радасна ўсміхаліся.

##### ХТО КАГО, АЛЬБО ЖАРТЫ-СЮРПРЫЗЫ

Мы засталіся на двары, а Кляйн пабег у дом.

— Вымаць калючкі,— засмяялася Наташа.

Мы селі на лаўку, з цікавасцю разглядваючы двухпавярховы дом, пабудаваны з тоўстых круглякоў. Шырокія вокны дома беляхцелі фарбаю, страха, накрытая чаротам, строма падымалася ўгару. Чатыры ступенькі вялі да вузкіх і высокіх, як у царкве, дзвярэй.

Вакол дома былі разбіты клумбы: трапецыямі, трохвугольнікамі, многавугольнікамі, а каля вокнаў раслі архідэі. Ад дома ва ўсе бакі разбягаліся дарожкі, пасыпаныя жоўтым пяском. На дарожках стаялі індзейцы і са шлангаў палівалі кветкі.

Пахі п'янілі галаву, а цішыня закалыхвала, наганяла сон.

— Любіць Кляйн хараство, — сказала Наташа.

— Не хараство любіць, а добра пажыць, — паправіў Міхась. — Сапраўдны дом адпачынку яму пабудавалі.

— Тут людзям трэба жыць, — прамовіла Наташа. — А ён агідных павукоў гадуе.

— Адальюцца воўку авечыя слёзкі,— сказаў Міхась.

Я шчыра пазайздросціў сваім сябрам. Гавораць колькі хочацца, а мне прыходзіцца маўчаць. А так карціць расказаць пра вартаўніка! Хай ведаюць, што бачыў, як ружу на лаўку паклалі.

Я азірнуўся па баках. Здаецца, далёка індзейцы-палівальшчыкі.

— А… — толькі раскрыў я рот, а Міхась як тупне нагою: маўляў, маўчы. А сам не ведае, якая небяспека нам пагражае. Як жа расказаць яму пра гэта? Хіба на пяску напісаць?

Але напісаць я не паспеў. Высокія дзверы ў доме адчыніліся, і мы ўбачылі Кляйна.

— Заходзьце, дарагія госцейкі,— гучна сказаў ён.

Мне здалося, што гэтае «дарагія госцейкі» ён вымавіў са здзекам. Ды асабліва разважаць і думаць не было калі.

Дарагія госцейкі — гэта значыць я, Міхась і Наташа — усталі з лаўкі і пайшлі ў лабараторыю Кляйна. Кляйн ішоў паперадзе. Па драўлянай лесвіцы мы падняліся на другі паверх. Далей Кляйн павёў нас доўгім вузкім калідорам. Мы, калі цяпер не памыляюся, павярнулі налева, потым направа.

— Заходзьце, галубкі, заходзьце, — паказаў Кляйн на расчыненыя дзверы ў самым канцы калідора. — Залятайце ў клетку. Хі-хі-хі…

Пасярод пакоя, у які мы зайшлі, стаяў паліраваны чатырохвугольны стол, а вакол стала — крэслы з выгнутымі спінкамі.

Кляйн лёгка падштурхнуў мяне ў спіну.

— Сядай на крэсла, сядай.

Я сеў і… раптоўна паехаў на крэсле, бездапаможна махаючы рукамі. Не ведаю, як стрымаўся, не закрычаў.

— Хі-хі-хі,— захіхікаў Кляйн, — гэта мой сюрпрызік, жарт.

Я ўпёрся нагамі ў падлогу. Крэсла спынілася. Сюды едзь, едзь назад, — лагодна прамовіў Кляйн. — Крэсла на калёсіках. — І яшчэ раз паўтарыў: — На калёсіках.

Падпіхваючыся нагамі, я пад'ехаў да стала.

— У крэсле кнопачка ёсць. Націснеш на кнопачку — калёсікі перастануць круціцца. Націсні, не бойся, — звярнуўся да мяне Кляйн.

Збоку, каля спінкі, я намацаў пальцамі невялікую кнопку, націснуў і… крэсла падскочыла ўгору. Адзін раз, другі, трэці…

— Вундэркінд на кані едзе. Ха-ха-ха, хі-хі-хі…— ажно захлёбваўся Кляйн.

— У-у-у, — глуха замычаў я.

Крэсла часта-часта падскоквала, і я тросся як у ліхаманцы. «Растрасе, зараз зусім растрасе», — са страхам думаў, моцна ўчапіўшыся за крэсла рукамі.

— Даволі! — закрычала Наташа, падбягаючы да Кляйна.

Кляйн дакрануўся да крэсла рукою, і яно, з палёгкаю адчуў я, трывала стала на падлогу. Кляйн заморгаў прыжмуранымі вочкамі.

— Ты сам вінаваты. Ты не на тую кнопачку націснуў. Трэба націснуць на кнопачку, якая справа, а ты націснуў на кнопачку, якая злева.

«Свіння!» — рвалася з майго языка.

— Сядайце, — запрасіў Кляйн Міхася і Наташу. — Не забудзьцеся націснуць на кнопачкі, якія справа.

Міхась і Наташа спачатку націснулі на кнопачкі, а потым селі на крэслы.

— А стол на нас не накінецца? — спытала Наташа.

— Не накінецца. Хіба можна, каб сталы на гасцей кідаліся?

«Ад цябе ўсяго можна чакаць, — разважаў я. — Хітры. Знарок мяне першым на крэсла пасадзіў. Думаў, што закрычу знячэўку. Не, не паддамся».

Хочаце смейцеся, а хочаце асуджайце, але мне вельмі захацелася паказаць Кляйну фігу. Скруціць з трох пальцаў вялікую-вялікую і паказаць. Пад нос яму, вядома, не сунеш гэтую фігу. Дык я схаваў руку ў кішэню, там скруціў фігу, на Кляйна накіраваў.

Лёгка стала на душы, што хоць спявай.

А Кляйн, не здагадаўшыся, што фігу ў кішэні трымаю, звярнуўся да мяне:

— Даруй, што адразу пра кнопачкі не сказаў. Я пажартаваў. Без дасціпнага жарту і жыць нецікава. А ты любіш жартаваць? Умееш?

«Любіш… Умееш…» Круціцца, як вуж. Спачатку казаў, што я вінаваты, цяпер прабачэння просіць. Слізкі ён, як вугор. Ці ўмееш жартаваць? Шкада, што ружы ў пакоі не растуць. Ты ў мяне патанцаваў бы. Але ж трэба штосьці прыдумаць. Каб аж млосна яму стала. Трэба. Бач, як дапытліва глядзіць на мяне. Што ж, хутка малюнак убачыш. Зараз я намалюю такое, што вочы на лоб палезуць.

Я пачаў вадзіць пальцам па стале, паказваючы, што нібы пішу літары.

— Маладому чалавеку ручка і папера патрэбны? — здагадаўся Кляйн.

Я кіўнуў галавою.

Кляйн стукнуў у далоні. Быццам з-пад зямлі, вырас Піф-Піф.

— Паперу і ручку, — загадаў Кляйн. Піф-Піф знік, як прывід. А праз хвіліну зноў

з'явіўся ў пакоі, паклаў на стол лісток паперы і ручку.

— Пакажы, на што здольны. Пакажы, — падахвоціў мяне Кляйн.

Я ўзяў ручку і знарок няспешна правёў на лістку чатыры лініі.

«Што гэта?» — запытальна глянуў на Кляйна.

— Паралельныя лініі.

Я кіўнуў галавою і дамаляваў:

— Плот! — крыкнуў над вухам Кляйн. Зноў малюю:

— Радыятар. Малюю далей:

— Электрычная лямпачка.

Я ўсміхнуўся. Пабачым, ці цяпер адгадаеш.

— Напэўна, ваза?

Кіўнуўшы галавою, старанна выводжу:

Кляйн паціснуў плячыма. — Не ведаю.

Тады я стаўлю дзве кропкі і пішу:

А яшчэ ніжэй, вялікімі літарамі: «КЛЯЙН». Пазлуйся, цяпер пазлуйся, жартаўнік! У Кляйна, я заўважыў, шыя стала барвовая. Вырачыўшы вочы, ён доўга-доўга глядзеў на мяне.

— Са старога Кляйна смяешся? — нарэшце вымавіў.— Ты хоць ведаеш, што я з цябе магу зрабіць?

Я хуценька пішу на паперы: «Мы гэтак не дамаўляліся».

Кляйн узяў са стала паперу, яшчэ раз паглядзеў на мой малюнак і засмяяўся. Весела так, лагодна.

— Малайчына. Сапраўдны вундэркінд. У цябе ёсць фантазія.

І нават пагладзіў мяне па галаве. Так кот лапаю гладзіць, непрыкметна кіпцюры выпускаючы.

— Дзе ты гэтак маляваць навучыўся? — запытаўся, пазіраючы мне ў вочы.

Не, вакол пальца мяне не абвядзеш. Хіцер Зміцер… Шмат я мог бы табе расказаць. І пра школу, і пра сяброў-аднакласнікаў. У час перапынкаў мы ў школе і не такія малюнкі прыдумвалі. Ды хіба ты зразумееш гэта, калі б нават расказаў?

Кляйн паклаў лісток у кішэню і стукнуў у далоні. У пакой увайшлі індзейцы. Яны неслі фарфоравыя талеркі, крыштальныя шклянкі. У пакоі запахла смажаным і вараным.

— Зараз дзічыны пакаштуеце, — прагаварыў Кляйн, паціраючы рукі.— А патрашку елі? Ведаю, што не елі. Патрашкай індзейцы называюць рыбу, запечаную ў пальмавым лісце. Чулі?

Слухаючы Кляйна, мы моўчкі глыталі сліну. А Кляйн не спыняўся:

— І цяпу ніколі не елі? Не чулі, што ёсць цяпа? Цяпа — індзейскі суп. Яго з бананаў вараць.

Я ўспомніў, што наш сусед дзядзька Кандрат Цяпай свайго сабаку называў. Вось як бывае. Індзейскім словам сабаку назваў, хоць ні разу не быў у Амерыцы. Нездарма словы крылатымі называюць. З аднаго кантынента на другі, як птушкі, яны пералятаюць.

— Нашага малака таксама не пілі? — не спыняўся Кляйн. — Малочнае дрэва ў нас расце. Яго малако каларыйнейшае за смятану.

«Хопіць байкамі карміць! — хацелася крыкнуць мне. — Ведаем пра малочнае дрэва».

— Лыжкі, відэльцы, — загадаў Кляйн.

Адзін з індзейцаў паклаў перад намі сярэбраныя лыжкі, відэльцы.

— Калі ласка, частуйцеся, — нарэшце запрасіў нас Кляйн.

Мы дружна зачарпнулі лыжкамі цяпы. Сапраўды, індзейскі суп быў незвычайна смачны. Бананы проста раставалі ў роце.

— Патрашку ешце. Дзічыны пакаштуйце, — запрашаў Кляйн.

Я так наеўся, што аж папружку расперазаў. Жывот стаў цвёрды, пругкі. Як футбольны мяч.

— Усё гэтае хараство вы, напэўна, на «Яшчарцы» прывезлі? — паказаў Міхась на фарфор, крышталь і серабро.

Кляйн адкінуўся на спінку крэсла.

— Пакрыху са ўсяго свету збіраў. І рыб, і жывёл. Нават кветкі. Ружы, напрыклад. Самі бачылі, колькі руж у мяне.

«Каб мог, увесь свет пад сябе падгроб бы. Яшчэ крычаў бы, што мала, — думалася мне. — Цяпер зразумела, як тут ілісты скакун з'явіўся».

— А шымпанзэ Мікі… Навошта яго прывезлі? Вы казалі, што хацелі з яго паслухмяную малпу зрабіць.

Кляйн адразу спахмурнеў.

— Думаў, што ваенным прыёмам яго навучу. Каб умеў узрыўчатку падкладваць. Мініраваць каб умеў. Як дыверсант. А Кока-Кола надумаўся чалавека з яго зрабіць. Ха-ха-ха… Чалавека… З малпы чалавека! Уяўляеце? Памыліўся я, калі Мікі яму аддаваў. Канечне, штосьці зрабіў Кока-Кола. Мікі ён някепска выдрэсіраваў. Яго каб у цырк — сенсацыя была б. Але ж чалавека… Не кантраляваў я яго. Шкада…

— Доктар Кляйн, а як Мікі ў лесе апынуўся? — не выцерпела Наташа.

— Уцёк. Кока-Кола паляцеў, і ён уцёк. Не дапільнавалі. Дыверсанта я з яго абавязкова зраблю. Сам. Я распрацаваў інтэнсіўны метад трэніроўкі. Хутка зямлянкі гэтых індзейцаў угору ўзляцяць.

— Доктар Кляйн, — сказаў Міхась, — у вас як у казцы выходзіць. Кажаце, што ляталі, куплялі. А за што куплялі? Грошай у Эльдарада няма.

— Эльдарада і ёсць казачная краіна, — усміхнуўся Кляйн. — Грошай няма. Затое золата ёсць. Золата — не грошы? — І, нібы жартуючы, паківаў пальцам: — А цяпер адпачываць. За сёння вы шмат чаго даведаліся.

Мы ўсталі з-за стала, і Кляйн павёў нас па лабірынтах вузкіх калідораў.

##### ЦІ ДОБРА ПРАЧЫНАЦЦА, КАЛІ ГУЧАЦЬ ПТУШЫНЫЯ СПЕВЫ?

У пакоі, куды прывёў нас Кляйн, стаялі тры драўляныя ложкі.

— Кладзіцеся і адпачывайце, — сказаў Кляйн і выйшаў з пакоя.

У дзвярах шчоўкнуў замок.

— Вось і трапілі ў пастку, — прагаварыла Наташа. — Калі мы выберамся адгэтуль?

Міхась прыціснуў палец да вуснаў.

— Цішэй. Магчыма, нас падслухоўваюць. Спаць кладзіцеся.

Я заглянуў пад ложак. Што, калі ў Кляйна і ложкі з сюрпрызам?

— Кнопачкі шукаеш? — спыталася Наташа. — Трэба і мне паглядзець.

Наташа лягла на падлогу і папаўзла пад ложак.

— Апчхі,— пачулася з-пад ложка. — Пылу тут. Быццам сто гадоў падлогу не мылі.

— Хопіць поўзаць, — выгаварыў Міхась. — Датуль не ляжаце, пакуль увесь пыл не вытраце.

Неўзабаве, напоўзаўшыся, мы ляглі на ложкі. Кожны, напэўна, думаў пра сваё. Я, напрыклад, усё думаў пра індзейца-выртаўніка. Так хацелася расказаць пра яго Міхасю і Наташы! Язык ну проста сам скакаў, каб расказаць. Ледзь-ледзь я стрымліваўся. «Язык у роце, як чорт у балоце», — успомнілася прымаўка.

Метка хтосьці сказаў. І чорту ў балоце не сядзіцца, і языку ў роце. Мудрыя раней былі людзі. А цяпер часта кажуць, што цёмныя, што забітыя. Неяк не верыцца ў гэта. Якую ж яшчэ мудрасць прыдумалі да нас пра язык? Ага: хто многа гаворыць, той мала робіць. І яшчэ: языком колькі не мялі, багацей не станеш. А вось гэтую прымаўку, відаць, нашы бабулі прыдумалі: язык ляшчыць, як калаўрот трашчыць. Цікава. Даволі-такі цікава. Што ж яшчэ прыдумалі? Ага: языком чэшуць, пакуль сябе нацешаць. Так, пэўна, казалі пра тых, хто любіць хваліцца. І яшчэ ёсць трапная: ціпун табе на язык. Так Кляйну варта было б сказаць.

Перабіраючы ў памяці народныя выслоўі, я непрыкметна заснуў. А разбудзілі мяне дзіўныя птушыныя спевы. Так, так, не здзіўляйцеся. Птушыныя спевы. І не только мяне яны разбудзілі, але і Міхася, і Наташу. Яны ўжо сядзелі на ложках, звесіўшы ногі.

Спевы напаўнялі ўвесь пакой. Кукавала зязюля, цёхкаў, заліваўся салавей, клекатаў бусел, цінькала сініца. Птушыныя галасы пераклікаліся, звінелі, шчабяталі, высвіствалі.

Нечакана спевы сціхлі, пачуўся голас Кляйна:

— Вы прачнуліся, госцейкі-галубкі? Цудоўны сюрпрыз для вас падрыхтаваў? Вы задаволеныя?

«Ціпун табе на язык», — ледзь не вырвалася ў мяне. Ад такога сюрпрызу можна заікам стаць.

— У пакоі апаратура стаіць, — прашаптаў Міхась. — Я вам казаў.

Дадумаўся Кляйн… Відаць, яшчэ не адзін сюрпрыз чакае нас наперадзе. Да чаго дайшоў чалавек: начамі не спіць, выдумляе, як зрабіць, каб людзі яго баяліся. Усё сюрпрызы, сюрпрызы… Бясконцыя яны ў яго, як восеньскі дождж.

Але зноў асабліва не было калі разважаць, бо на парозе мы ўбачылі Піф-Піфа. Нават не заўважылі, як дзверы адчыніў.

— Доктар Кляйн цяпер працуе, — як завучанае, прагаварыў ён. — Доктар Кляйн жадае, каб і вы папрацавалі.

«Нейкая машына, а не чалавек, — падумаў я пра Піф-Піфа. — А можа, і сапраўды ён не чалавек, а проста робат? Не, чалавек. Вунь як вачыма лыпае».

Піф-Піф павёў нас тымі ж вузкімі змрочнымі калідорамі. Я пільна ўзіраўся пад ногі, бо штохвіліны чакаў новага сюрпрызу. «Вось адчыніцца які-небудзь люк, — думалася, — і звалімся ў скляпенне. Спачатку птушыныя спевы, а потым скляпенне. Кляйн на гэткае здатны».

Але, на шчасце, Піф-Піф вывеў нас на двор. На двары індзейцы палівалі кусты руж.

— Напэўна, і ноччу не спяць, паліваюць, — сказала Наташа.

Піф-Піф падвёў нас да пальмы, якая стаяла пасярод двара.

— Вымерайце таўшчыню гэтага дрэва, — сказаў.— Каля корня.

Мы пераглянуліся. Жартуе? Не. Здаецца, сур'ёзна

— Чым вымераць? — спытаўся Міхась.

Піф-Піф шчоўкнуў пальцамі. Да яго падбег індзеец, падаў метровую лінейку. Піф-Піф працягнуў яе Міхасю.

— Лінейкай вымерайце.

Міхась узяў лінейку, пакруціў у руках.

— Пілу нясі. Спілуем дрэва і вымераем яго таўшчыню.

— Без пілы вымерайце.

— А калі шнурком, калі вакол ствала яго абкруціць?

— Без шнурка вымерайце.

— Збыткуеш?

— Так доктар Кляйн жадае.

Піф-Піф завярнуўся і пайшоў.

— Гэта экзамен, — прагаварыла Наташа. — Кляйн хоча праверыць нашу кемлівасць. Што будзем рабіць?

##### І ФІТЎ ТРЭБА ЎМЕЦЬ РАБІЦЬ

Даў нам Кляйн галаваломку. Таўшчыню дрэва драўлянай лінейкай вымераць… Вось каб гнуткая яна была, каб вакол дрэва можна было яе абкруціць, — тады хутка вымералі б. А драўляную не абкруціш, не сагнеш: адразу паломіцца.

— Каб гэта дрэва спілаваць, каб вымераць ды пасля каб на месца паставіць і смалою прыклеіць, — пачаў фантазіраваць Міхась.

«Бараду сабе прыклей, прафесар», — хацеў сказаць я, але змаўчаў. Што, калі Кляйн ці хто з яго памагатых у кустах схаваўся, слухае нас?

Мне ў каторы раз за гэтыя дні ўспомнілася наша школа. Усё-ткі добра ў школе. Там настаўнікі. Калі цяжка, параяць, дапамогуць. А тут, як на бязлюдным востраве. Нават горай у некалькі разоў. Бо Кляйн вачэй не спускае.

Ўспомнілася, як у школе нядаўна музей стваралі— «Музей хлеба». Як розныя рэчы ў музей прыносілі. Тыя прылады, якімі нашы дзяды і бабулі раней карысталіся. Я калаўрот прынёс. А хтосьці з нашых школьнікаў прынёс…

«Фіту», — ледзь не крыкнуў я.

Ледзь не крыкнуў, бо здагадаўся, чым можна таўшчыню дрэва вымераць. Фітою. Такою прыладаю, якая ў нашым музеі ёсць.

Я таўхануў локцем Міхася, Наташу — маўляў, глядзіце — і на жоўтым пяску пальцам (калі ж які-небудзь кіёчак будзеш шукаць!) намаляваў, хоць крыху і нязграбна выйшла:

— Дык гэта дрэвамер, па-нашаму, па-мясцоваму, фіта! — усклікнула Наташа. — Фітою раней леснікі таўшчыню дрэваў вымяралі. Цяпер і мы таўшчыню пальмы вымераем.

Наташа нагнулася і… пацалавала мяне ў шчаку. Ведаеце, як чырванее рак, калі зварыцца? А я ў гэты момант, напэўна, быў чырванейшы за варанага рака.

Я ўсхапіўся, наставіў рукі, засланяючыся. А што, калі Наташа зноў надумае пацалаваць?

Наташа звонка-звонка засмяялася:

— Ну й баязлівец!

— А чаго ты на яго накідаешся? — заступіўся за мяне Міхась.

— Не буду. Болей ніколі не буду, — смяялася Наташа.

— Піф-Піф! — гучна крыкнуў Міхась.

Мы думалі, што Піф-Піф у доме, а ён ззаду вылез, з кустоў.

— Я вас слухаю. Мы ажно падскочылі.

— Цьфу, — плюнуў Міхась на зямлю. — Піф-Піф, ты здань ці чалавек?

— Я вас слухаю.

— Да яго не дойдзе, — сказала Наташа. — Не старайся, не выхоўвай.

Міхась паказаў на мой малюнак.

— Піф-Піф, мы хочам зрабіць вось такую прыладу. Каб таўшчыню дрэва каля кораня вымераць. Як твайму гаспадару хочацца. Але голымі рукамі гэтую прыладу не зробіш. Нам патрэбны піла, малаток, два цвікі, аловак, долата і драўляныя рэйкі. Добра, калі паструганыя прынясеш. Зразумеў?

Піф-Піф моўчкі павярнуўся і пайшоў.

— Да Кляйна пасунуўся, — сказала Наташа. Мы селі на лаўку і сталі гадаць: прынясе ці не

прынясе Піф-Піф усе гэтыя інструменты?

Мне не вельмі хацелася, каб ён іх прынёс. Рабіць фіту на такой гарачыні? Не, лепей у цяньку пасядзець. Можа, пашкадуе нас Кляйн? Мы здагадаліся, як таўшчыню дрэва вымераць. Скажа: «Прыдумалі, і хопіць».

Ды Кляйн, відаць, усё рабіў наадварот. Праз паўгадзіны Піф-Піф прынёс і пілу, і малаток, і долата, і цвікі, і доўгую драўляную рэйку, і аловак.

Мы прыняліся за работу. Адрэзалі ад рэйкі тры кавалкі: два меншыя, роўныя, а трэці крыху большы — на метр. На маім малюнку ён пад лічбай адзін паказаны. На адным канцы прыбілі да яго цвікамі калодачку — невялікі кавалак ад рэйкі,— прыставілі лінейку, нанеслі дзяленні, сантыметровыя і нават міліметровыя.

А вось далей прыйшлося папацець. Долатам на канцах меншых планак давялося дзіркі дзяўбсці. А гэта работа нялёгкая. І далікатная. У адной планцы, якая на малюнку паказана пад лічбай два, выдзеўблі дзірку так, каб гэтая планка магла пасоўвацца па планцы, дзе дзяленні нанесены. А ў другой планцы выдзеўблі дзірку якраз на таўшчыню метровай планкі, той, што з дзяленнямі. Прасадзілі яе ў гэтую планку, замацавалі нерухома. Так і фіту зрабілі.

— Вось якія рагулькі ў нас выйшлі! — абрадавалася Наташа.

— Гэтыя рагулькі мех золата каштуюць, — сказаў Міхась. — У мяне, пакуль зрабіў, сем патоў выцекла.

Узялі мы фіту, рагулькамі да ствала прыставілі, каб шчыльна-шчыльна са ствалом было. Трыццаць тры сантыметры пяць міліметраў — вось якую таўшчыню фіта на дзяленнях паказала.

Ніколі я не думаў, што давядзецца таўшчыню неспілаванага дрэва мераць. А давялося.

##### ДЗІКІЯ ПЧОЛЫ І ІНШАЕ

У гэты дзень мы палуднавалі без Кляйна. Зноў нас кармілі і цяпай, і патрашкай. А потым прынеслі смажаную бульбу з салёнымі агуркамі. Адставіўшы ўбок талеркі з цяпай і патрашкай, мы дружна накінуліся на бульбу. Піф-Піф, які гаспадарыў за сталом, напэўна, глядзеў на нас і здзіўляўся: чаму раптам у нас такі апетыт з'явіўся?

Калі мы ўсталі з-за стала, Піф-Піф сказаў:

— Доктар Кляйн прасіў, каб вы яго пачакалі. Зноў селі за стол. Індзейцы сабралі са стала посуд,

выйшлі з пакоя. Разам з імі пайшоў і Піф-Піф. Дзверы ён пакінуў адчыненымі. Мы зразумелі, што хутка з'явіцца Кляйн.

І не памыліліся. Кляйн увайшоў у пакой, прагаварыў, не прывітаўшыся:

— Малайцы, галубкі, малайцы. Хвалю за кемлівасць.

А я сядзеў і разважаў: «Чаму ён да нас прыйшоў? Што яшчэ прыдумаў? Магчыма, загадае, каб дрэвы ў лесе палічылі. Адвядзе якую-небудзь дзялянку: лічыце, лайдакі, няма чаго мой хлеб дарма есці. Някепска было б, каб такое заданне даў. І яго папрасілі б, каб з намі пайшоў. А там паказалі б, як Рымша з панам гаварыў. Прывязалі б да дрэва і лупцавалі б, пакуль тры скуры не сышло б. І вайну яму ўспомнілі б, і Эльдарада».

Вось так я разважаў, хоць і разумеў, што такое разважанне — самая звычайная фантазія. Цяпер я ведаў: з Кляйнам няпроста змагацца. Але ж такая фантазія цешыла. Дык чаму не паразважаць, калі на душы прыемна становіцца?

— Доктар Кляйн, — перабіў мае разважанні Міхась, — дзе вы так доўга бавіліся? Ці не ў Еўропу па бульбу і агуркі ляталі?

Кляйн неяк радасна заіржаў (не, не думайце, што я памыліўся. Менавіта заіржаў. Недзе з самага горла ішоў яго смех і вельмі нагадваў конскае ржанне).

— У мяне ёсць свая Еўропа. Хоць і маленькая. У мяне свае парнікі. Там і бульба расце, і ўкроп, і цыбуля, і памідоры. Нават парэчкі, маліна, рабіна. Гэта мая маленькая Еўропа. Вядома, я мог бы абысціся і без парнікоў. У Эльдарада заўсёды цёпла. Але індзейцы… Раскрадуць усё. Дый парнікі я спачатку для пчол будаваў.

— Для пчол? — вырвалася ў Наташы. — Пчолы ў вудлях сядзяць.

Твар у Кляйна свяціўся, як новы самавар. Я здагадаўся, што сёння асаблівы настрой у яго.

— Пчолы ў мяне незвычайныя. Ядавітыя і вельмі агрэсіўныя. На любую жывую істоту роем нападаюць. Вось і паставіў я вуллі ў парнікі.

— Вы баяліся, што яны па Эльдарада разляцяцца, індзейцаў пакусаюць? — дрыготкім голасам прамовіла Наташа.

Кляйн гучна шчоўкнуў пальцамі.

— Баяўся, каб у мой дом не заляцелі. А індзейцы… Індзейцы што. Яны да ўсяго прывыкаюць. Дый скура ў іх дубільная. Ніякая пчала яе не праткне. Ха-ха-ха…

Кляйн рагатаў, шырока адкрыўшы рот. А я падумаў: «Вось каб тую пчалу туды кінуць. Хай патанцаваў бы».

— А дзе цяпер вашы пчолы? — спыталася Наташа.

— Тут. А колькі раёў да суседзяў, у Амерыку, выпусціў. Для эксперымента. Яны лятаюць па Амерыцы, на жывёл нападаюць, на людзей. А я пра гэта па радыё слухаю. Слухаю і розуму набіраюся.

У мяне ажно ў скронях затахкала, як пачуў такое. Я ўспомніў пра другога нямецкага вучонага, Які, як і Кляйн, таксама жыў у Баварыі. Толькі ў васемнаццатым стагоддзі. Пра Якуба Шафера. Ен назіраў за тым, як восы сваю хатку будуюць. Адгрызаюць кавалачкі гнілога дрэва і ляцяць з імі да сваёй хаткі. А там перажоўваюць іх і сцены робяць, падобныя на прамакатку. Шафер прыйшоў дамоў, сабраў валокны драўніны, апілкі, стоўк у ступе, прасеяў праз рэшата, вадою развёў. Затым тое месіва прыціснуў прэсам, высушыў. Так ён навучыўся паперу вырабляць. І другіх навучыў. А гэты? Што ён вярзе?

— Вы не думалі пра тое, што людзям страшна? — спыталася Наташа.

— Ха-ха-ха… Страшна… Ха-ха-ха…

Рагочучы, Кляйн паваліўся на крэсла. Я нечакана для сябе націснуў на кнопку. Вы, напэўна, памятаеце, што ў Кляйна, калі націснуць на кнопку, што справа, крэслы падскоквалі, як наравістыя коні?

— Ой! — падскочыў Кляйн разам з крэслам. — Ой! Ой!

«Пакатайся крыху на сваім коніку, пакатайся. Яшчэ не так завойкаеш», — радаваўся я.

Кляйн націснуў на кнопку, што злева. Крэсла перастала падскокваць.

— Гэтыя кнопкі я паздымаю, — прагаварыў Кляйн, уважліва пазіраючы на мяне. — Душу вытрасуць. Не заўважыў, як націснуў на праклятую.

— Доктар Кляйн, чаму ў вас так часта ружы паліваюць? — вырашыў перавесці гаворку на іншае Міхась.

— Назіральны ты. Малайчына, — пахваліў

Кляйн Міхася. — Чуў, што такое фітатэрапія? Лячэнне пахам кветак. Пахі многіх кветак жыццядзейнасць арганізма падтрымліваюць. А калі пах кветак асабліва ўзмацняецца? Пасля дажджу. Тады эфірнае масла хутчэй выпараецца з нектарніка кветкі. Гэта ад таго, што дажджынкі ў нектарнік трапляюць. Вось я і хачу, каб ружы не толькі пасля дажджу моцна пахлі.

«Я хачу…» Хачу — і ўсё. Такі яго закон. Быццам малое дзіцё разважае. «Я хачу…» А як астатнім?

— Праўда, што вы ведаеце, як жыццё прадоўжыць? — спытаўся Міхась.

Кляйн пагладзіў сябе па жываце.

— Я шмат чаго ведаю. Я, напрыклад, ведаю, што неўзабаве атрымаю прадукты з метала. Такая складаная сістэма, як жывая клетка, функцыяніруе па цвёрдых законах хіміі. Гэта адкрыццё дазволіла мне атрымаць клеткі з патрэбнымі для маіх задум характарыстыкамі. Я нават стварыў зусім новыя гібрыды клетак. Гэта пераадольвае бар'ер несумяшчальнасці. У маім парніку растуць гібрыды яблынь і вішань, бульбы і памідораў. Уяўляеце?

— Дык і працавалі б у парніках. Навошта дзікіх пчол і павукоў-людаедаў выводзіць? — сказала Наташа.

— Навошта? Каб баяліся нас. Каб гнуліся перад намі. Сіла і салому ломіць. Ці не так?

— Але ж французскі фізік Жоліо Кюры пісаў, што нельга дазволіць, каб людзі накіроўвалі на сваё ўласнае знішчэнне тыя сілы прыроды, якія яны здолелі адкрыць, — не вытрымаў Міхась.

Я разумеў, што небяспечную спрэчку распачалі Міхась і Наташа. Ведаў, што дабром яна не кончыцца. Напэўна, і мае сябры выдатна разумелі гэта. Але хіба можна было згаджацца з Кляйнам?

Кляйн уважліва паглядзеў на нас.

— Пойдзем са мною, — сказаў рэзка, як аддаючы каманду. — Я адзін эксперымент праводжу. Паглядзіце.

##### ЭКСПЕРЫМЕНТ ДОКТАРА КЛЯЙНА

Кляйн каціўся па двары, як мячык. Мы ледзь-ледзь паспявалі за ім. Прабеглі па адной дарожцы, павярнулі на другую.

— Стойце!

Кляйн спыніўся як укопаны. Мы ледзь не наляцелі на яго.

— Бачыце? — паказаў Кляйн на хатку, зробленую з бамбуку, чароту і пальмавых лістоў.

Каля хаткі, павярнуўшы набок галаву, сядзела аўчарка.

— Чаму яна так галаву выгнула? — запытаўся Міхась у Кляйна.

— А вунь ад тых слупоў калючы дрот працягнуты, — весела прагаварыў Кляйн.

Сапраўды, каля хаткі былі закапаны два слупы, непадалёку адзін ад другога. Як для гайданкі звычайна закопваюць. Але замест гайданкі хтосьці (магчыма, і сам Кляйн) нацягнуў калючы заіржавелы дрот, прыкладна ў метры ад зямлі, а мо і крыху вышэй.

— Навошта там дрот? — пацікавілася Наташа.

— Хутка даведаецеся, — пачулі ў адказ.

З-за хаткі выбег маленькі кудлаты сабачка. У зубах ён нёс кавалак мяса. Віляючы хвастом, падбег да аўчаркі, паклаў перад ёю мяса. А аўчарка нават галавы не павярнула. Толькі высунула язык і аблізнулася.

— Чаму гэты кудлацік аўчарцы мяса прынёс? Чаму так дагаджае ёй? Хіба гэтая аўчарка сабачы кароль? — здзівілася Наташа.

А кудлаты сабачка схапіў мяса ў зубы, устаў на заднія лапы і… даў аўчарцы. Аўчарка імгненна глытнула мяса.

— Сапраўдны кароль. Свайго слугу мае, — засмяяўся Міхась. — Някепска яму жывецца. Прыносяць і ў рот кладуць.

Кляйн хітра падміргнуў нам, прыжмурыўшы вока.

— Аўчарку нашыйнікам я за дрот зачапіў. Другі дзень яна тут стаіць.

У Наташы на вачах выступілі слёзы.

— Навошта так? — паціху сказала яна.

— Эксперымент. Навуковы эксперымент, — павольна расцягваючы словы, напэўна, каб лепей дайшло да нас, прагаварыў Кляйн. — Гэтыя сабакі даўно здружыліся. Маленькі хоча дапамагчы аўчарцы. Дарэмна. Кавалачкі мяса яе ўсё роўна не выратуюць. А дрот, каб маленькі і хацеў, не перагрызе. Зубоў не хопіць дрот грызці.— Кляйн уважліва паглядзеў на нас і дадаў: — Дрот тут як сімвал сілы. Сілу нават дружба не адолее. Цяпер зразумелі, што значыць сіла?

Пакуль не ўсведамляючы, добра раблю ці кепска, я пайшоў наперад, туды, дзе сядзела аўчарка. Краёчкам вока заўважыў, што за мною ідуць Міхась і Наташа.

— Куды вы? — пачулася ззаду, як стрэл.

Я пайшоў хутчэй. Некалькі крокаў засталося да аўчаркі. Кудлаты сабачка адбегся і заскуголіў. А аўчарка загыркала, аскаліўшы іклы.

— Укусіць, — зноў ззаду, як стрэл. Мяне апярэдзіў Міхась.

— Цюцька, цюцька, — ласкава прагаварыў ён. — Не злуйся. Мы дапаможам табе.

Аўчарка замахала хвастом.

— Яна зразумела, — усхвалявана прашаптала Наташа.

Міхась ступіў яшчэ крок, працягнуў руку і адшпіліў нашыйнік. Аўчарка прысела на зямлю. Зняможылася за два дні.

Міхась пагладзіў яе па спіне:

— Ідзі. Хутчэй ідзі.

Пазіраючы на нас слязлівымі вачыма, аўчарка ўстала і, ківаючыся, пайшла за вугал хаткі. Кудлаты сабачка паляцеў за ёю. Не ведаю, як у Міхася і Наташы, а ў мяне на душы стала радасна. Упершыню тут, у Кляйна, адчуў радасць. Правільна кажуць: як нямнога трэба іншы раз для радасці, для шчасця!

Мне хацелася пабегчы за аўчаркай, хацелася лашчыць яе, карміць. І мы пабеглі б, і лашчылі б, і кармілі б, і смяяліся б, і расказвалі б, як ішлі, як адчаплялі яе, калі б не Кляйн.

Ен стаяў і спадылба пазіраў на нас.

— Смелыя, — вымавіў праз сцятыя вусны, калі мы падышлі да яго.

— Эксперымент закончыўся, доктар Кляйн, — зусім па-даросламу сказаў Міхась.

— Адзін закончыўся, а другі толькі пачынаецца, — пачулі мы ў адказ. — Два заданні вам даю. Два, — Кляйн падняў угору два выцягнутыя пальцы. — Піф-Піф вам усё растлумачыць.

Рэзка, па-ваеннаму павярнуўшыся, ён пакрочыў па дарожцы.

##### ЗДАРАЕЦЦА, ШТО І ФРАЗЕАЛАГІЗМЫ ДАПАМАГАЮЦЬ

Ну й выдумаў для нас заданні Кляйн! Самі памяркуйце. Адно заданне — балотную ваду ачысціць. Другое — таксама ачысціць. Толькі не ваду, а насенне культурных раслін ад пустазелля. Гэткіх заданняў нам і ў школе не давалі.

Мы моўчкі хадзілі па пакоі. А на стале ў крыштальнай шклянцы стаяла мутная балотная вада. І поліэтыленавы мяшэчак ляжаў, дзе было змешана насенне культурных раслін з насеннем пустазелля.

Доўга мы так хадзілі, душу сабе вярэдзілі. У мяне нават галава разбалелася.

Вось і Міхась не вытрымаў. Узяў са стала шклянку з балотнай вадой, пакруціў у руках, прамовіў:

— А калі праз акно на двор выліць? Надакучыла ўсё.

— Я табе вылью, — насварылася на яго Наташа. — Забыўся, чаго сюды прыляцелі? А Кляйн? Ведаеш, як будзе з нас смяяцца?

— Будзе, — пагадзіўся Міхась. — Яшчэ як будзе. Я ўявіў, як зойдзецца ад смеху Кляйн, як схопіцца за жывот, як пачырванее. Аж неяк нядобра стала. Што ж прыдумаць? Міхась адчыніў акно.

— Ружы паліваюць, — сказаў ён задуменна. — Памятаеце, як мы вясною каля школы рабіны садзілі, а пасля ўсё лета палівалі? Я, здаецца, сто гадоў рабіны не бачыў. Давайце папросім Кляйна, каб свой парнік паказаў. Ен хваліўся, што рабіна ў яго парніку расце.

— Ты пра рабіну сказаў? Пра рабіну? — усхапілася Наташа.

— Пра рабіну. Ну і што? — паціснуў плячыма Міхась. — А табе хіба не падабаецца рабіна?

— Вельмі падабаецца! — з нейкай асаблівай пяшчотай прамовіла Наташа. — Ягадамі рабіны нават мядзведзі ласуюцца. І галінкі ломяць, і дрэўцы, каб ягады дастаць.

— Ну і хай сабе ломяць на здароўе.

— Чаго ты нос апусціў? — прагаварыла Наташа. — Хай ломяць… А ты ведаеш, чаму яны гэтымі ягадамі ласуюцца?

— А мне што да таго? Мне з мядзведзямі не жыць.

— І што б вы без мяне тут рабілі? — уздыхнула Наташа. — Няўжо ты не здагадаўся, што я ведаю, як балотную ваду ачысціць?

— Жартуеш?

«Смяецца з нас Наташа, — падумаў і я. — Раней мы з яе смяяліся, калі пра Эльдарада расказвала, а цяпер яна. Не можа дараваць».

— Я не жартую. Чаму мядзведзі горкімі ягадамі рабіны ласуюцца? Бо ягады рабіны патрэбны Мядзведзям як лякарства. Фітанцыды выдзяляе рабіна. Лятучыя рэчывы. Я ў газеце пра гэта чытала. А мая бабуля лісцямі рабіны гародніну перасцілае. Каб не псавалася. Праўда, пра фітанцыды бабуля не чытала. Даўней так рабілі. І яна гэтак робіць.

— Выходзіць, галінкамі рабіны можна і балотную ваду ачысціць? Фітанцыды дапамогуць ачысціць? — спытаў Міхась у Наташы.

— Дапамогуць, — усміхнулася Наташа. Міхась сеў на падаконнік.

— Да-па-мо-гуць, да-па-мо-гуць, — па складах праспяваў.

— Асцярожна. Упадзеш, — сказала Наташа. — Магнітам цягне да акна.

Міхась саскочыў з падаконніка, падбег да стала, схапіў поліэтыленавы мяшэчак і высыпаў насенне на падлогу.

Наташа ажно рукамі ўспляснула.

— Калі цяпер пазбіраем?

— Магнітам? Ты сказала «магнітам цягне»? — спытаў Міхась.

— Сказала. «Магнітам цягне» — гэта фразеалагічны выраз.

Я толькі галавою круціў, пазіраючы то на Міхася, то на Наташу. Сёння я не разумеў іхніх загадак.

А Міхась узяў рукі ў бокі і пайшоў упрысядкі, прыпеўваючы ў такт:

— Тра-та-та, тра-та-та…

— Хопіць трататакаць, — не вытрымала Наташа. — Што прыдумаў?

Міхась неяк зусім па-вучонаму стаў тлумачыць:

— З усім гэтым насеннем мы перамяшаем металічны парашок. Паверхня насення пустазелля шарахаватая, а ў насення культурных раслін яна гладкая. Да шарахаватай паверхні насення, вядома, прыліпне металічны парашок. І тады мы паднясем магніт. Што будзе? Задача з адным арыфметычным дзеяннем. Рашайце.

— Насенне пустазелля разам з металічным парашком прыліпне да магніта, а насенне культурных раслін на падлозе застанецца, — адказала Наташа.

— Вось і другую задачу рашылі,— весела сказаў Міхась.

А Наташа яму:

— Міхась, фразеалагічны выраз «магнітам цягне» табе падказаў, як гэтую задачу рашыць. А ты некалі казаў, што ні мова, ні літаратура табе не патрэбны. Болей не будзеш нас, лірыкаў, ганіць?

— Вялікія вучоныя таксама памыляліся. А што пра мяне казаць? Я неяк змяніўся тут. Вось і з табою не сварымся. А-а, — махнуў рукою. — Не хочацца пра гэта. Трэба Піф-Піфа паклікаць. Хай рабіну, магніт і металічны парашок нясе.

— Не трэба Піф-Піфа клікаць, — пачулі мы гучны голас Кляйна. — Я слухаў вас. Правільна вы разважалі. Адпачніце пакуль. Я іду працаваць, адключаюся. Усё.

У мяне ажно ў горле перасохла, як пачуў голас Кляйна. Зноў падслухоўваў. А думалася, што хоць паўгадзіны спакойна пасядзім.

##### КЛЯЙНАВЫ ПЧОЛКІ БАЛЮЧА ДЖАЛЯЦЬ

Прайшла хвіліна, другая. Мы сядзелі, як у здранцвенні. Першым апамятаўся Міхась. Ен падышоў да дзвярэй, адчыніў іх, глянуў у адзін бок, у

другі. Затым махнуў рукою, паклікаў мяне і Наташу.

«Штосьці незвычайнае ўбачыў», — падумаў я.

Мы з Наташай на дыбачках падышлі да Міхася. Міхась кіўнуў галавою: маўляў, на калідор выходзьце. Выйшлі на калідор — ціха, ні душы.

Міхась шчыльна зачыніў дзверы.

— Ух! — з сілаю выдыхнуў з грудзей паветра. — Ведаеце, я быццам гару з плячэй скінуў. Так нясцерпна ў пакоі было.

— Тут можна смела гаварыць? — пацікавілася Наташа.

— Можна. Апаратура, відаць, толькі ў пакоях стаіць.

— І мне можна? — ледзь чутна прашаптаў я.

— Можна.

— Дзякую. Нарэшце. У мяне ўжо пашчэнкі звяло. А Міхась:

— У цябе пашчэнкі працуюць, як бабулін калаўрот.

Я зусім не пакрыўдзіўся на яго. Хай параўноўвае мае пашчэнкі хоць з бабуліным калаўротам, хоць са швейцарскім гадзіннікам. Хай, калі яму так падабаецца. Абы гаварыць дазволіў.

— А вы ведаеце, што індзеец-вартаўнік бачыў, як мы ружу на лаўку паклалі? — я паведаміў тое, што найбольш мяне непакоіла.

— Якую ружу? — не зразумеў Міхась.

— Ды тую, на якую Кляйн сеў. Індзеец стаяў каля моста і ўсё бачыў.

— Чаго ты маўчаў? — накінуўся на мяне Міхась. Ну й дзівак! Сам прымусіў маўчаць, а цяпер

пытаецца.

— А хто прыдумаў, каб я маўчаў? Вінаватага шукаеш?

— Прабач, — сказаў Міхась. — Зусім забыўся. У мяне ў галаве ўсё пераблыталася. Не падумалі мы, што індзеец бачыць. Замітусіліся. Не даруе нам Кляйн, калі пра гэта даведаецца.

— А мы яму скажам, што той індзеец сам ружу паклаў. Скажам, што знарок выдумляе.

— Непрыгожа так, — не пагадзілася Наташа. — Кляйн індзейца наб'е.

— Хай налупіць. Даносчыкам так і трэба. Мы заступіліся за яго, а ён язык распускае.

— Ты не трашчы, — раззлаваўся Міхась. — Язык распускае… А можа, ён не сказаў і не думае казаць? Чаго ты на яго накінуўся? Пра гэта пасля пагаворым. А цяпер трэба ў разведку схадзіць. Мы тут як з завязанымі вачыма сядзім.

Вельмі спадабалася мне Міхасёва задумка. Сапраўды, годзе сядзець, Кляйна цешыць. Дзейнічаць трэба.

— Правільна, — кажу. — Хадзем на двор, цяпліцу пашукаем. Мне здаецца, што недзе там Кляйн Мікі дрэсіруе. Адчынім дзверы ў цяпліцы — хай у лес Мікі бяжыць. Вызвалім яго. Га?

Я з надзеяй глядзеў на Міхася. Няўжо спалохаецца, адмовіцца?

— Паспрабуем, — сказаў Міхась. Асцярожна ступаючы, мы пайшлі па калідоры.

У доме было ціха-ціха. Я нават чуў, як тахкала маё сэрца.

«Няўжо не пашанцуе? Няўжо мы не вырвемся на двор? А што, калі Піф-Піф паблізу затаіўся? Вось каб вырвацца! Павінна ж чалавеку хоць калі шанцаваць», — адна за адною праносіліся ў галаве думкі.

Нам пашанцавала. Мы выйшлі на двор, спыніліся на ганку, азірнуліся. І на двары нікагутка. Нават палівальшчыкаў чамусьці не відаць.

— Чаго стаіце? — прашаптала Наташа. — Чакаеце Кляйна? Бяжым!

Мы саскочылі з прыступак і пабеглі, як гаворыцца, куды вочы глядзяць. Абы далей ад гэтага страшнага дома. У тую хвіліну нават забыліся, што хацелі цяпліцу шукаць.

Мы беглі, беглі па высыпаных пяском дарожках. А ў скронях стукала: «Хутчэй. Яшчэ хутчэй. Кляйн даганяе».

Нарэшце ўбачылі невялікую палянку. На палянцы стаялі вуллі. Мы спыніліся.

— Тут пчолы, — прагаварыла Наташа. — Можа, тыя, дзікія?

— Тых пчол Кляйн наўрад ці трымае тут, — сказаў Міхась. — Тут звычайныя, свойскія…

— Усё роўна блізка не падыходзьце. Пчолы не любяць чужых.

Калі б Наташа прамаўчала, я, напэўна, мінуў бы гэтую палянку. А пасля гэтых слоў мяне як хтосьці ў плечы штурхнуў: «Яна баіцца — і ты баішся? Памятаеш, як цябе Наташа бабаю ў штанах абазвала? Ідзі».

Усміхаючыся, я падыбаў да вулляў. І Міхась пайшоў са мною. Міхась, які прывык дзейнічаць па прынцыпу: сем разоў адмерай, адзін раз адрэж. Яго, мабыць, таксама хтосьці ў спіну штурхануў. А можа, проста воля яго ап'яніла? Пішуць жа ў кнігах, што воля ап'яняе чалавека, што, вырваўшыся на волю, чалавек робіцца як сам не свой. Відаць, так.

— Куды вы? — крыкнула Наташа. — Вярніцеся.

— Паслухаем, як пчолы дзынькаюць, і вернемся, — весела адказаў Міхась.

Але каля вулляў, як ні дзіўна, не было ніводнай пчалы.

— Хадзі сюды, — паклікаў Міхась Наташу. — Няма пчол. Пустыя вуллі.

— Няма? Вы правяралі?

— Зараз праверу.

У траве ляжаў бамбукавы кій. Міхась узяў яго і рэзнуў па вуллі. Адзін раз, другі.

— Няма. Бачыш?

Наташа нясмела падышла да нас. А Міхась стукнуў кіем па другім вуллі.

— Няма. А ты баялася.

— Дай і я стукну, — прашу Міхася.

— Што, рукі свярбяць? — засмяяўся Міхась. — Бо. Мне не шкада.

Я ўзяў у Міхася кій і грукнуў па бліжэйшым вуллі. Некалькі разоў запар.

— Вылазяць! — спалохана крыкнула Наташа. Я адчуў, як каля вуха быццам іголкай кальнула.

Спачатку падумаў, што Міхась жартуе, чым-небудзь парнуў. Ужо хацеў сварыцца, ды праз імгненне ўбачыў каля самага носа адну пчалу, другую. Я замахаў рукамі. Дарэмна. Зноў як іголкай кальнула. Ужо ў твар.

— Уцякайма! — крыкнуў штосілы. — Пчолы нападаюць!

А дзесьці побач Міхась заенчыў:

— Упякла! Вось дык упякла!

Махаючы рукамі, мы кінуліся наўцёкі. А пчолы, як прывязаныя, кружыліся над намі, злосна гудзелі. Мы ўляцелі ў нейкі куст. Толькі тут перавялі дыханне.

Я глянуў на Міхася і ажно жахнуўся:

— Міхась, у цябе губа, як валейбольная камера. Зірнуў на Наташу. А ў Наташы увесь нос

распух.

— Наташа, — кажу, — твой кірпаты нос цяпер на яловую шышку падобны.

— Не паслухаліся мяне, — усхліпнула Наташа. А Міхась падкалоў:

— Марозік, ты вельмі не радуйся. Вунь як вуха ў цябе разнесла. Быццам слухаўку табе начапілі.

Я пакратаў вуха, паморшчыўся.

— Пячэ. Кляйнавы пчолкі балюча джаляць.

— А ведаеце, пра што я цяпер думаю? — праз слёзы вымавіла Наташа.

Я вырашыў пажартаваць:

— Напэўна, пра сялянскую кілбасу?

— Сам ты сялянская кілбаса, — са злосцю адказала Наташа. — Я пра школу думаю. Як з гэткім носам у школу прыйду?

Наташа заплакала.

«Сялянскаю кілбасою абазвала і яшчэ плача, — думаў я. — Дажыўся! Дзяўчынка сялянскай кілбасою абзывае!»

— Наташа, — паклікаў Міхась.

— Не хачу вас слухаць.

Наташа борздзенька ўсхапілася на ногі і вылезла з куста. Мы, вядома, таксама пасунуліся за ёю. На дарожцы стаялі Кляйн і Піф-Піф.

— А я знарок вас з дома выпусціў,— усміхнуўся Кляйн. — Я ж казаў вам, што эксперымент працягваецца. Што, паказыталі вас мае пчолкі?

«Знарок з дома выпусціў». Вось яно што. А мы радаваліся, думалі: пашанцавала.

— Выдалі вы сябе. Гэты вундэркінд выдаў,— паказаў Кляйн на мяне. — Як ён закрычаў, калі мае пчолкі накінуліся! А казалі: нямы. Я здагадваўся, што вы не з Баварыі. Малайцы мае пчолкі! Думалі, што няма пчолак у вуллях? Раней не было, а сёння адзін рой пасадзіў. Патрывожылі вы яго. Хіба можна па вуллі кіем біць? Ха-ха-ха…

Кляйн ажно захлёбваўся ад смеху.

— Доктар Кляйн, чаму на вас так часта смех нападае? — нечакана спытаўся Міхась.

— Смех — прыкмета ўпэўненасці. Калі чалавек упэўнены ў сабе, — значыць ён жыццярадасны. А калі жыццярадасны, то і смяецца часта, — сказаў Кляйн.

— А хто мы, па-вашаму? Вы ж не верыце, што з Баварыі.

— Савецкія! — прасіпеў Кляйн. — А нямецкія словы вы з акцэнтам вымаўляеце. Вашай настаўніцы трэба двойку паставіць.

— А вашым настаўнікам я адзінку за выхаванне паставіла б, — не сцярпела Наташа.

— За выхаванне? Гм, цікава, — хмыкнуў Кляйн. — А вы вострыя на язык. Гэта я яшчэ раней заўважыў. І калі ў лесе вас сустрэў, і калі нядаўна спрачаліся са мною. Выдала вас ваша выхаванне. А цяпер і вундэркінд закрычаў. Болей доказаў мне не трэба.

Што ж, цяпер можна было не таіцца.

— Доктар Кляйн, а вашы пчолы не дзікія? — запытаўся я. Мне хацелася суцешыць Наташу. Хацелася, каб не плакала.

— Дзікія ў другім месцы сядзяць. Не хвалюйцеся, — неяк адразу падабрэў Кляйн. — У вас твары такія распухлыя! Я вас вылечу. Зараз вылечу. Кляйн добры. Кляйн вельмі добры. Кляйн дапаможа вам.

Ен адышоў убок, закрычаў:

— Піф-Піф, пачынай апрацоўку.

Мы ўбачылі ў руках Піф-Піфа бляшанку. У такіх бляшанках звычайна прадаюць хларафос. Піф-Піф накіраваў бляшанку на нас. Я адчуў, што на мой твар пырснула чымсьці цёплым, пахучым. Я міжволі заплюшчыў вочы.

— Давай, Піф-Піф. Яшчэ давай! — крычаў Кляйн.

«Усё. Атруціў нас, — падумалася. — Так нечакана. А хацелі людзям Эльдарада дапамагчы…»

Я расплюшчыў вочы, глянуў на Наташу. Твар у Наташы паружовеў, і нос зноў стаў кірпаты. Глянуў на Міхася. І з Міхасёвай губы знікла пухліна. Пакратаў сябе за вуха. Не баліць. Дзіва, дый годзе.

— Антыпчалінам мы вас папырскалі,— лагодна прамовіў Кляйн. — Цяпер вы як гурочкі. Вы яшчэ паслужыце мне. Задаткі ў вас ёсць.

«Кажа, што антыпчалінам. Ці магчыма такое? — разважаў я. — Напэўна, магчыма. Вось і ў нас, пішуць у газетах, з адыходаў, якія застаюцца ад піўных дрожджаў, такі крэм вырабляюць, які дапамагае хутка невялікія раны зажыўляць. Драпіны, напрыклад. Такі крэм, як пішуць, паляпшае падскурны абмен вугляводаў, вітамінаў і тлушчаў. Значыць, штосьці падобнае і Кляйн вынайшаў. Але чаму ён так зрабіў? Няўжо сапраўды пашкадаваў нас? Не. Купіць хоча. Лекамі сваімі. Вось чаму такі добры».

Я выступіў наперад.

— Доктар Кляйн, не спадзявайцеся, што паслужым вам.

— А ты вельмі не задавайся, — зусім не збянтэжыўся Кляйн. — Я без вас абыдуся. Але вось як вы без мяне? Пешкі дамоў не зойдзеш, калі нават выпушчу адгэтуль. Індзейцы дапамогуць? Не спадзявайцеся. Яны ўжо аднойчы мне дапамаглі. Навучыліся. Так што мяне слухайцеся. Магчыма, калі-небудзь і дамоў адпушчу. Сіла на маім баку, галубкі. Памятаеце эксперымент з аўчаркай?

— Дык вы і нас хочаце трымаць? Як на тым дроце? — запытала Наташа.

— Хачу і буду.

— Не выйдзе па-вашаму, доктар Кляйн, — сказаў Міхась.

Кляйн тупнуў нагою (усё-ткі не вытрымаў да канца):

— Піф-Піф, у камарыны пакой іх. Там паразумнеюць.

##### КАМАРЫНЫ ПАКОЙ

На дварэ ўжо змяркалася, калі Піф-Піф прывёў нас у камарыны пакой, як назваў яго Кляйн. Што адразу кінулася ў вочы, дык гэта малюнкі, развешаныя на сценах. На кожным малюнку — камары: жоўтыя, чырвоныя, карычневыя, зялёныя, сінія. Цяжка сказаць, які мастак і чаму гэткімі рознымі колерамі іх маляваў. Нават на акне, адзіным у пакоі, сядзеў тлусты камар, намаляваны чырвонаю фарбаю. Гэты камар прагна пазіраў на нас пукатымі, як у павука, вачыма, выставіўшы ўперад вялізны хабаток.

— Ен на Кляйна падобны, — сказала Наташа. — Бачыце, якое тоўстае ў яго брушка?

Мы засмяяліся.

— Намаляванымі камарамі ўздумаў нас напалохаць, — сказаў я. — Гэта мы як-небудзь перацерпім. Шкада, што ложкаў няма. Давядзецца на падлозе спаць.

— Пераначуем, — пазяхнуў Міхась. — Калі адзін бок намуляем, на другі перавернемся.

— А калі будзе холадна, абаранкам скручвайцеся, — параіла Наташа. — Так цяплей.

У пакоі гарэла яркае электрычнае святло. Я лёг на падлогу, прыжмурыў вочы.

— Міхась, я гульню прыдумаў,— кажу. — Пра камароў будзем расказваць. Я кажу, а ты не згаджаешся са мною, абвяргаеш мяне.

— Можна.

— А мне што рабіць? — запыталася Наташа.

— Ты будзеш суддзёй.

Такую гульню я знарок прыдумаў. Каб Кляйн пазлаваў. Я ведаў, што ён падслухоўвае нас.

— Пачынай, — сказаў Міхась.

— Камары п'юць кроў,— пачаў я.

— Адзін — нуль, — адкрыла лік Наташа.

— Кроў п'юць толькі самкі,— не згадзіўся са мною Міхась. — Самцы п'юць сок кветак. У іх хабаток не такі, як у самак. Ім яны не могуць пракалоць скуру.

— Адзін — адзін, — сказала Наташа.

— Ад камарынага ўкусу свярбіць і баліць цела, — кажу.

— Два — адзін.

— Не заўсёды, — прагаварыў Міхась, — Калі камар утыкае хабаток у скуру, болю мы не адчуваем, бо ў ядавітай сліне камара ёсць анестызуючае рэчыва. Так бывае ў час аперацыі.

— Два — два.

Што ж яшчэ пра камароў сказаць? Ага.

— Камары баяцца холаду.

— Тры — два.

Я задаволена ўсміхнуўся. «Выйграў», — думаю. А Міхась, як сапраўдная хадзячая энцыклапедыя:

— Не ўсе. Ёсць на зямлі камар, які не баіцца холаду. Вучоныя нядаўна даведаліся пра яго. Ён у Гімалаях жыве. Нават пры тэмпературы мінус шаснаццаць градусаў ён выдатна сябе адчувае. А лічынкі гэтага камара жывуць у ледзяной вадзе.

— Тры — тры, — паведаміла Наташа.

Відаць, прайграю. Не, не хочацца прайграваць.

— Камары жывуць нядоўга. Усяго некалькі дзён. І Міхась не здаецца:

— Гімалайскі камар жыве з вясны да позняй восені.

— Чатыры — чатыры.

— Камар у прыродзе не патрэбны. Ен назаляе чалавеку і жывёлам.

— Пяць — чатыры.

— Патрэбны, — не згаджаецца Міхась. — Лічынкі камара выводзяцца ў вадзе, і імі кормяцца рыбы. А яшчэ камары — корм для птушак.

— Пяць — пяць.

Я наморшчыў лоб. Што ж яшчэ пра гэтага праклятага камара прыдумаць?

— Здаешся? — пытаецца Міхась.

— Надакучыла, — кажу. — Спаць хочацца. Вочы зліпаюцца. Хопіць.

— Не, не хопіць, — пачуўся Кляйнаў голас. — Хутка вы пагуляеце. З камарыкамі пагуляеце.

У пакоі патухла святло. Стала цёмна-цёмна.

— Добрай ночы, галубкі,— зноў прагучаў голас Кляйна.

— Дзякую, — весела крыкнуў я.

— Ха-ха-ха… — пачулася ў адказ.

Заснуць. Трэба хутчэй заснуць. Каб не чуць гэтага смеху.

Заплюшчыў вочы. Прайшла хвіліна, другая. Неспадзявана над галавою запішчаў камар. Я стаіўся, чакаючы, калі сядзе. Піск сціх. Імгненна пляснуў рукою па шчацэ.

— Забіў? — спытаўся Міхась.

— Мусіць, забіў.

— І я раздушыў аднаго.

— І мяне кусаюць, — прагаварыла Наташа.

Камары гудзелі, як верталёты. Толькі цяпер я зразумеў, чаму гэты пакой Кляйн камарыным назваў. Зусім не таму, што малюнкі павесіў: камароў сюды ён напусціў. Калі святло гарэла, яны дзесьці за малюнкамі хаваліся… Яго б, Кляйна, сюды. Хай бы папяклі…

— Хлопчыкі,— усклікнула Наташа, — як абараніцца ад іх?

— Наташа, я сваю сарочку скіну. Ты накрыйся ёю, — кажу.

— Андрэйка, не трэба. Яны цябе зусім затнуць.

— Акно адчынім, — прапанаваў Міхась. — Праз акно павыганяем.

Мы з Міхасём падышлі да акна, уперліся рукамі ў раму, а рама ні з месца.

— Яна зачыненая, — здагадаўся я. Міхась памацаў рукамі.

— Не. Відаць, замураваная. Няма зашчапак. Я адступіў далей:

— Адыдзіся, Міхась. Шкло нагою выб'ю.

— Выбівай.

Я разагнаўся, падскочыў, як каратыст, моцна стукнуў падэшваю чаравіка па шкле. Шкло нават не зазвінела.

— Браніраванае, — сказаў Міхась.

— Ха-ха-ха… — пачуўся Кляйнаў смех. — Добрай ночы. Заўтра наведаю вас. А цяпер пайду бай-бай. Ха-ха-ха…

На столі штосьці шчоўкнула.

— Апаратуру адключыў,—сказала Наташа. — Адпачывае. А як мы?

— Галоўнае — не спаць, — прагаварыў Міхась. — Будзем адбівацца.

Не спаць… Каб прымушалі, то не заснуў бы. Гэтыя верталёты днём выспаліся. Цяпер да ранку будуць гудзець. Што ж, хай садзяцца. Будзем знішчаць. І чаму яны ўсе такія кусучыя? Няўжо ў пакой толькі самкі наляцелі?

Я гучна ляпнуў па правай шчацэ.

— Адзін, — пачаў лічыць.

— Што? — не зразумеў Міхась. Ляпнуў па левай.

— Два.

— Што ты лічыш?

— Трафеі. Можаш і ты свае шчокі падстаўляць. У мяне рука натрэніравалася.

— Цішэй, — прашаптала Наташа. — Хтосьці ў шыбу стукае.

Мы глянулі ў акно і ўбачылі на шыбіне чыйсьці расплюснуты нос.

— Вось гэта падаруначак! — усклікнуў я. — Нейкі чорт да нас лезе.

Наташа тарганула мяне за рукаў:

— Ён кліча нас. Чуеш?

Мы з Міхасём падышлі да акна.

— Я Апельсін, Апельсін, — данеслася глуха, як з-пад вады.

Апельсін… Неяк смешна мне стала. Апельсін… Нашым камарам толькі апельсінаў і не хапае. Цікава: чаго гэты Апельсін так упёрся носам у шыбіну, чаго ён хоча ад нас? Няўжо Кляйн яшчэ адзін сюрпрыз падрыхтаваў?

— Я індзеец. Апельсін — маё імя, яго мне Кляйн даў. Вы мяне бачылі. Я мост вартаваў.

Значыць, гэта той вартаўнік. Мы за яго заступіліся, а ён, відаць, хоча дапамагчы нам.

— Адчыніце. Акно адчыніце.

Адчыніце… Гэтае акно і з гарматы не праб'еш.

— Адчыніце. Пад падаконнікам ёсць кнопка. Націсніце на яе.

Я ўкленчыў, пачаў хутка-хутка мацаць абедзвюма рукамі, шукаючы нябачную кнопку. Здаецца, намацаў, знайшоў. Хвалюючыся, націснуў. Акно бясшумна расчынілася.

Апельсін прасунуў галаву ў акно.

— Спускайцеся за мною. Тут лесвіца. Спачатку Наташа, потым я і нарэшце Міхась

злезлі па лесвіцы на зямлю.

— Ідзіце за мною. Я вас выведу адгэтуль, — сказаў Апельсін.

##### ЦІ МОЖНА ВЫРАТАВАЦЦА АД ПАВУКА-ЛЮДАЕДА?

Апельсін прывёў нас у зямлянку. У зямлянцы стаяў стол, збіты з дошак, гарэла газніца. Гэткія газніцы ў наш школьны музей вучні прыносілі.

А яшчэ паўз сцен цягнуліся драўляныя нары. На нарах ляжала трава.

Апельсін паказаў нам на нары.

— Тут будзеце спаць. Так цяпер усе жыхары Эльдарада жывуць.

Я пазіраў на гэтыя нары і не верыў, што нарэшце вырваліся з учэпістых лап Кляйна.

— Як ты даведаўся, што мы ў камарыным пакоі сядзім? — запытаўся Міхась у Апельсіна.

Апельсін прысеў на нары.

— Кляйн за намі сочыць, а мы за Кляйнам. Я ўсё пра вас ведаю: і як сабаку адчапілі, і як з Кляйнам спрачаліся, і як вас пчолы пакусалі, і чаму ў камарыны пакой трапілі. Скажыце, праўда, што вы з Савецкага Саюза прыляцелі?

— З Савецкага Саюза. З Беларусі,— з гонарам адказала Наташа.

— Мне Кока-Кола пра Савецкі Саюз расказваў,— усхвалявана прагаварыў Апельсін. — Мы з ім раней у лабараторыі працавалі. Я і чытаць, і пісаць, і чарціць умею. Але неяк не дагадзіў Кляйну. Яму цяжка дагадзіць. Вось і паставіў мост вартаваць. А праўда, што ў Савецкім Саюзе ўсе дзеці вучацца?

— Не толькі дзеці, але і дарослыя, — сказала Наташа. — У тэхнікумах, у інстытутах, у акадэміях, ва універсітэтах. Такіх дарослых студэнтамі называюць. А летам мы працуем, адпачываем. У піянерскіх лагерах. Такіх лагераў у нас многа-многа.

— Дзіўна, — прамовіў Кляйн.

— А што ж тут дзіўнага? У нас і дарослыя адпачываюць. У вялікіх-вялікіх дамах. Такія дамы дамамі адпачынку называюцца, санаторыямі.

Апельсін некалькі хвілін маўчаў. Сядзеў, апусціўшы галаву. Відаць, думаў пра тое, што Наташа расказала.

— А вы Кока-Колу бачылі? — запытаўся ён нарэшце.

— Як цябе цяпер, — хуценька сказаў я. — Кока-Кола папрасіў, каб дапамаглі вам, каб Кляйнаву лабараторыю знішчылі. Мы з ім на «Яшчарцы» прыляцелі. Банан і Кальмар здагадаліся, што мы з Савецкага Саюза. І тады Кока-Кола ўзарваў «Яшчарку». А мы на парашутах спусціліся.

Апельсін паківаў галавою:

— Кока-Кола быў смелы. Яго Кляйн не любіў. Кока-Кола хацеў нашым суседзям дапамагчы.

— Дык у вас і суседзі ёсць? — спытаўся Міхась.

— Ёсць, але мы з імі ніколі не сустракаліся. Чулі пра краіны Лацінскай Амерыкі?

— Канечне, — сказаў Міхась. — Ім цяпер нясоладка. Яны многа грошай багатым капіталістычным краінам павінны. Ніяк не выплацяць.

— Не выплацяць. А ў нас багацце: каштоўныя камяні, золата.

— І вы дапамаглі ім? — запыталася Наташа. Хмурынка прабегла па твары індзейца.

— Кока-Кола Кляйну сказаў, што трэба дапамагчы. Кляйн быццам згадзіўся. Загадаў золата і каштоўныя камяні на адну паляну пазносіць. Ніхто не пярэчыў. Пазносілі мы багацце, а Кляйн так зрабіў, што яно ў камяні ператварылася. Цяпер сочым, каб паляна лесам не зарастала.

— Хлопчыкі, дык мы спусціліся на той паляне! — усклікнула Наташа. — Гэта «Паляна валуноў». Здагадаліся?

— Здагадаліся. А што з таго? — прагаварыў Міхась.

— Бяда нас заўтра чакае, — паціху сказаў Апельсін. — Сённяшняю ноччу многія ад Кляйна паўцякалі. Ен хоча зранку павука-людаеда на паляванне выпусціць. Некаторыя там, у лабараторыі, ужо загінулі…

Я вырашыў супакоіць Апельсіна.

— Палохае вас Кляйн. Няма ў яго павука-людаеда. Яму шымпанзэ Мікі жывот суком прапароў.

— Другога людаеда Кляйн вырасціў. Яшчэ страшнейшага. У яго нюх, як у крата.

«Нюх як у крата…» Сапраўды, ад такога павука і пад зямлёю не схаваешся. Крот чуе пах дажджавых чарвей нават праз паўтараметровую тоўшчу зямлі. Але крот чарвямі харчуецца. А павук-людаед… Ен, вядома, не чарвей будзе шукаць. Ен і нас у гэтай зямлянцы знойдзе. Што ж рабіць?

— Калі ў нас на градах крот завёўся, — кажу, — мама ў яго нару паклала галаву ад селядца. Крот рэзкіх пахаў не церпіць. А калі і нам селядцамі павука-людаеда адагнаць?

— Няма селядцоў у Эльдарада, — развяла рукамі Наташа.

Кепска. Вельмі кепска, што няма. Але неяк трэба людзей ратаваць і самім ратавацца. Дык што ж зрабіць? Што яшчэ можна прыдумаць? Я глянуў на газніцу.

— Апельсін, дзе ты гэтую газніцу ўзяў?

— У Кляйна яна стаяла. Кляйн прывёз яе, калі ў лабараторыі электрычнасці не было. Ну а пасля я яе сюды прынёс. Тут мой брат жыў, пакуль павук-людаед яго…

Апельсін не даказаў да канца, нагнуўся і выцягнуў з-пад нараў ёмістую каністру.

— Я і газу ў Кляйна ўзяў. Бачыце: цэлая каністра засталася.

Я адкрыў каністру, панюхаў газу.

— Фу, якая смярдзючая!

— Я навучу вас, як павука-людаеда перамагчы, — звярнуўся Міхась да Апельсіна. — Галоўнае — праз мост яго не прапусціць. Вазьміце якія-небудзь анучкі, намачыце ў газу і закапайце перад мостам. Павук абавязкова газу знюхае. Тады і на вяроўцы яго праз мост не перацягнеш. Толькі так закапайце, каб Кляйн не заўважыў.

Хітры Міхась. Я здагадаўся пра газу, а ён вучыць… Прафес-сар! Ну і хай вучыць. Хіба будзеш сварыцца?

Апельсін узяў каністру.

— Кладзіцеся спаць. А я пайду. Мы ўсё-ўсё зробім. Не хвалюйцеся.

Ішла трэцяя ноч, як мы прыляцелі ў Эльдарада.

##### УЛЬТЫМАТУМ

Спаў я гэтую ноч як пшаніцу прадаўшы. А вось пад раніцу мая родная вёска Парэчча прыснілася. Снілася, як па прыгуменнях скачуць няўрымслівыя вераб'і, шукаючы спажывы, як весела перасвістваюцца ў садах шпакі, як паважна бусел ляціць над агародамі, кіруючыся на балота…

Я ляжаў і, здаецца, плакаў. А магчыма, гэта проста быў такі сон? Як вы лічыце: ці можа чалавек сплючы плакаць?

Так мне саснілася. А калі прачнуўся, Міхась і Наташа пачалі смяяцца з мяне.

— Ну ты і хроп! — першым пачаў Міхась. — Я думаў, што зямлянка разваліцца.

А Наташа:

— Калі б павук-людаед пачуў, то набраўся б страху.

— Уцякаў бы, як ад газы ці ад селядца, — падтрымаў яе Міхась.

Слухаў я іх, слухаў, ды надакучыла.

— Я не хроп, а размаўляў,— кажу.

Міхась ажно за жывот схапіўся, як пачуў гэткае.

— Не магу. Ой, не магу…

— Чаго качаешся, як кот на печцы? — кажу. — Вучоныя даказалі, што людзі размаўляюць у час сну. Нямецкі вучоны Фрытц Хелд так сцвярджае. Пачытаў бы. Такая мова агульная для ўсіх людзей планеты. Калі чалавек моцна храпе, то ён як бы вызваляецца ад нервовага напружання. Вось і я вызваляўся. Ведаеш, як дасталося мне ў камарыным пакоі?

— Ой, не магу! — яшчэ мацней засмяяўся Міхась. — Наш Андрэй з Фрытцам Хелдам у сне размаўляў! А я думаў: чаго ён так стараецца?

— Дасмяешся. Як тады, на востраве, — буркнуў я і выйшаў з зямлянкі. Думаў, што нарэшце адчэпяцца ад мяне. А яны таксама з зямлянкі вылезлі, рагочуць.

— Марозік, што табе Хелд перадаў? — заходзіцца Міхась.

— Андрэй, болей не будзеш ад нервовага напружання вызваляцца? — збыткуе Наташа.

Я, мабыць, ад іх на возера ўцёк бы ці на дрэва схаваўся б. Лепей з ілістымі скакунамі сядзець, чым з імі. Уцёк бы, калі б не прыйшоў Апельсін.

Ен выцер узмакрэлы лоб, здзіўлена паглядзеў на нас:

— Чаго вы так развесяліліся?

— Так сабе, — сказаў Міхась. — А вы ўсё зрабілі?

— Зрабілі. Не пройдзе праз мост павук-людаед. Але я вось што знайшоў.— Апельсін выняў з кішэні аркуш паперы, падаў Міхасю. Міхась узяў аркуш, пачаў чытаць: «Ультыматум! Калі вы, галубкі-вундэркінды, да паўдня не вернецеся ў мой дом, то я знішчу ўсіх жыхароў Эльдарада. Кляйн».

— Што рабіць? — спытаўся Апельсін. — Такіх папер шмат паразвешвана.

Што рабіць? І мы пра гэта думалі. Ісці да Кляйна? Зноў у камарыны пакой пасадзіць. А можа, яшчэ што горшае прыдумае. Не пайсці? Сваіх слоў Кляйн на вецер не кідае. Знойдзе спосаб, як жыхароў Эльдарада пакараць, калі нават павук яго не паслухаецца.

Вось пачвара! Пашчасціла нам трапіць да такога! Думалі, што жыхарам Эльдарада дапаможам, а выйшла наадварот: з-за нас яны загінуць. Загінуць, калі да Кляйна не прыйдзем.

Міхась разарваў лісток і кінуў яго на зямлю.

— Вядомыя штучкі,— прагаварыў.— Фашысцкія.

— Пра што ты? — не зразумела Наташа.

— Пра ультыматум. Чытала ў кнігах? Так фашысты і ў вайну рабілі. Невінаватых заложнікамі бралі… Трэба ісці да яго.

— Не iдзіце! — кінуўся да нас Апельсін. — Цяпер Кляйн як ашалеў. Я не ведаю, што ён з вамі зробіць!

— Пойдзем, — сказала Наташа. — Нам усё роўна трэба сустрэцца з ім. Інакш лабараторыю не знішчыш.

— Пойдзем, — уздыхнуў я. — Апельсін, пакажы нам дарогу. Толькі да ўзлеску давядзеш.

І Апельсін павёў нас да Кляйна. Не стану расказваць, што было ў нас на душы. Дый вы самі гэта адчуваеце.

А Кляйн, відаць, чакаў нас. Ен стаяў каля моста і ўсміхаўся.

— Што, з'явіліся? Мы маўчалі,

— Піф-Піф, — паклікаў Кляйн. З-за будкі выскачыў Піф-Піф.

— Вартуй іх. Не паслухаюцца — страляй. Адразу. Зразумела?

Піф-Піф махнуў галавою.

— Доктар Кляйн, куды гэта вы? — спытаўся Міхась. — Вы стрымаеце сваё слова?

— Гм, за індзейцаў заступаецеся? — хмыкнуў

Кляйн. — Зараз я вас пацешу! Свайго павука на паляванне выведу. Ен сюды індзейца прывалачэ.

Я заўважыў, як збялеў Міхась з твару. Ен памкнуўся наперад.

— Але ж вы пісалі…

— Мала што я пісаў,— перабіў Міхася Кляйн. — А ты, хлопчык, не бойся. Пакуль павук цябе і тваіх спадарожнікаў не кране. Ен па зададзенай праграме працуе. Сёння на белых ён не нападае. Толькі на індзейцаў. З вамі я пасля пагавару. Вы ў мяне…

Кляйн павярнуўся і хутка пакрочыў па дарожцы. Мы кінуліся за ім.

— Стаяць! — крыкнуў Піф-Піф, наставіўшы лук. — Яшчэ крок — і страляю.

Мы бездапаможна сціснулі кулакі.

Селі на траву, пазіраючы на пасыпаную жоўтым пяском дарожку. Мы чакалі. Чакалі Кляйна і яго павука. Чакалі, спадзяваліся…

Час цягнуўся марудна. І вось мы ўбачылі іх. Павук-людаед ішоў наперадзе. Ен, як кропля вады, быў падобны на таго першага павука-крыжавіка, які каля возера гнаўся за індзейцам. Гэткія ж доўгія ногі, адвіслае брушка, пукатыя вочы…

Мы ўсе як здранцвелі.

Павук спыніўся перад мостам.

— Ідзі! — крыкнуў Кляйн. — За індзейцам ідзі. Індзейцы смачныя!

Павук адступаўся назад.

— Ідзі!.. Наперад!..

Кляйн, упёршыся рукамі, стаў пхаць павука.

— Чаго заўпарціўся? У крыжовы паход ідзі! «Крыжовы паход…»— прашаптаў я збялелымі

вуснамі.

Цяпер зразумела, чаму ён гэты від павучыных людаедамі робіць. Не які-небудзь іншы, а гэты, у якога крыж на спіне. Старажытнасць успомніў. Успомніў, як нямецкія рыцары з вышытымі на грудзях крыжамі ў паходы хадзілі. Каб разбойнічаць, каб знішчаць. Любіць ён той перыяд старажытнай гісторыі…

А павук-крыжавік усё адступаўся назад, адпіхаў Кляйна.

— Не падабаецца пах, — прашаптаў Міхась.

— Піф-Піф, дапамажы, — крыкнуў Кляйн.

У гэты момант павук павярнуўся, збіў Кляйна з ног і пабег па дарожцы. Кляйн ляжаў на пяску і штосьці мармытаў. Да яго падбег Піф-Піф, падняў, абхапіўшы за плечы.

— За ім! Дагнаць! Вярнуць! — затупацеў нагамі Кляйн.

Піф-Піф і Кляйн кінуліся за павуком.

— Уцякайце! Хутчэй уцякайце!

З кустоў, якія раслі каля моста, выскачыў Апельсін. Мілы, добры Апельсін! Ен не пакінуў нас, ён не спалохаўся павука…

— Уцякайце!

Мы пабеглі да лесу. Да лесу заставалася метраў сто, калі зямля пад намі здрыганулася. Пачуўся магутны выбух. Пругкая хваля паветра кінула нас на зямлю.

Мы азірнуліся. Там, дзе была Кляйнава лабараторыя, шугала полымя, слаўся чорны дым. Выбухі грымелі адзін за адным, усё вышэй і вышэй уздымалася полымя…

Не, не блакітны агонь, як тады, каля возера, бачылі мы перад сабою, а сапраўднае полымя, ненатольнае, неўтаймаванае.

##### ЛАСТАЎЧЫН ТУНЕЛЬ

— Чаму ўзарвалася лабараторыя? — спыталася Наташа.

Цяжкае пытанне яна задала. Хто мог на яго адказаць? Хіба сам Кляйн? Але там, куды нядаўна ён пабег, шалела полымя.

— Напэўна, нейкая няспраўнасць, — выказаў я здагадку.

— Не, — сказаў Міхась, — думаю, што гэта работа Мікі. Кляйн хацеў, каб ён быў дыверсантам, каб узрываў. І навучыў на сваю галаву. Ен сам сябе загубіў.

Не чакаў я такога фіналу, не чакаў, што Кляйн сам сябе загубіць. Калі мы ляцелі сюды, то думалася, што здзейснім штосьці гераічнае. Будзе пагоня, перастрэлка, як у сапраўдных дэтэктывах. Але ні пагоні, ні перастрэлкі не было. Праўда, было цяжка. Вельмі цяжка. Ці можна ўсё гэта гераічным назваць? Пакуль на гэтае пытанне я не мог адказаць.

— Мне дамоў хочацца, — прагаварыла Наташа. — Мяне мама чакае.

— У нас цяпер вясна, — прамовіў я.

— Як мы дамоў дабярэмся? — зноў азвалася Наташа.

— Калі Кока-Кола з тымі бандытамі — Бананам і Кальмарам — у «Яшчарцы» барукаўся, то крыкнуў мне, каб да «Ластаўчынага тунеля» ішлі,— нясмела сказаў я.

— Да «Ластаўчынага тунеля»? — зацікавіўся Апельсін.

— Але, я добра памятаю. А дзе той тунель, не ведаю.

Апельсін ўстаў з зямлі.

— Я завяду вас туды. Хадзем.

І мы пайшлі за Апельсінам. Спачатку ішлі лесам, потым выйшлі на бераг возера.

Я заўважыў, што над намі лятаюць ластаўкі. Іх было многа, вельмі многа.

— Ластаўкі ў Эльдарада? — здзівіўся я. — Яны жывуць толькі ў нас, у Еўропе, а на зіму ў Афрыку адлятаюць.

Міхась не згадзіўся са мною:

— Ёсць і такія, якія заўсёды ў Паўночнай Афрыцы жывуць. У іх нават крыло на чатырнаццаць міліметраў меншае, чым у нашых ластавак. Афрыканскім ластаўкам, дзе клімат сухі і гарачы, лятаць лягчэй. Таму і крыло ў іх карацейшае.

— Але чаму ў Эльдарада ластаўкі? Як яны сюды трапілі?

— Не здзіўляйцеся, — сказаў Апельсін. — Іх прывёз сюды Кляйн. Яны тут і прыжыліся. Вось так. А вы, напэўна, стаміліся? Пацярпіце крыху. Хутка «Ластаўчын тунель»…

Зноў падышлі да лесу. І тут, на ўскрайку, я ўбачыў незвычайнае: магутныя дрэвы высока над зямлёю пераплялі галіны, утварыўшы доўгі зялёны тунель.

Мы ўвайшлі ў гэты створаны прыродаю тунель — напэўна, адзіны ў свеце. І тут на нас накінуліся камары… А вакол, ледзь не чапляючы нас крыламі, ляталі ластаўкі, глытаючы камароў.

Вось калі я здагадаўся, чаму гэты тунель назвалі «ластаўчыным тунелем».

Вузкая сцяжынка вяла на ўзгорак. Адмахваючыся ад камароў, мы абагналі Апельсіна і падняліся на ўзгорак. На ўзгорку была роўная расчышчаная пляцоўка.

— Самалёт! — закрычала Наташа. — Глядзіце, самалёт!

— Не, гэта планёр, — сказаў Міхась.

Так, на ўзгорку стаяў двухкрылы планёр, за хвост прымацаваны да зямлі. На насавым круку планёра мы ўбачылі два доўгія гумовыя шнуры.

Наташа пакратала іх рукою.

— Навошта яны?

— Стартавая каманда гэтыя шнуры нацягвае. Пяць — восем чалавек. Пілот адчапляе хвост планёра ад зямлі, і планёр, крыху прабегшы, як камень з рагаткі, вылятае ўперад, — растлумачыў Міхась.

— І мы на ім паляцім?

— Не ведаю. Самастойна падняцца вышэй месца старта планёр не можа. А гэты ўзгорак не вельмі высокі. Дый трэба, каб яшчэ надвор'е спрыяла. Чытала пра лунаючы палёт птушак? Буйныя драпежныя птушкі гадзінамі кружацца ў небе, не варушачы крыллямі, а толькі пагойдваючы імі то ў адзін, то ў другі бок. Яны выкарыстоўваюць струмені цёплага паветра, якія ўзнімаюцца ад нагрэтай сонцам зямлі. Такім спосабам і планёр ляціць.

Да нас падышоў Апельсін.

— Гэты планёр адрозніваецца ад тых планёраў, якія ёсць у вас, — сказаў ён. — Тут матор стаіць. І яго кабіна цяплейшая. Я дапамагаў Кляйну яго рабіць. Разам з Кока-Колам.

— Значыць, мы даляцім дамоў? — абрадавалася Наташа.

— Абавязкова, — усміхнуўся Апельсін. — А спачатку навучу вас кіраваць планёрам.

Не, не думайце, што праз паўгадзіны мы селі і паляцелі. Мы хацелі так зрабіць, ды Апельсін не дазволіў.

Спачатку ён паказаў, як кіраваць планёрам. Амаль не да вечара нас трэніраваў. А потым мы начавалі на ўзгорку. Усю ноч не спалі, размаўлялі. Тады Апельсін і сказаў нам:

— Кока-Кола не хацеў так жыць, як мы жывем. Хацеў з суседзямі пазнаёміцца. Мы ім дапамагалі б, а яны нам. Я пра гэта нашым людзям раскажу.

А на другі дзень, зранку, Апельсін прывёў «стартавую каманду»— сваіх сяброў-індзейцаў. Мы селі ў планёр, індзейцы нацягнулі гумовыя шнуры. Планёр, прабегшы метраў дзесяць, адарваўся ад узгорка.

Мы не крычалі «ура!». Мы разумелі, што многа цяжкасцей чакае нас наперадзе. Але кожны з нас верыў, што адолее іх. Жаданне трапіць дамоў, на Радзіму, верылі, дапаможа адолець гэтыя цяжкасці.

А пакуль планёр бясшумна ляцеў над Эльдарада.

### ВЫПРАБАВАННЕ, альбо БАБА ЯГА НА ЎРОКУ ЗААЛОГІІ

#### Частка першая. ДЗІВОСЫ, ДЫЙ ТОЛЬКІ!

##### У СУБОТУ, ПЕРАД ПЕРШЫМ УРОКАМ…

І ў наш час здараюцца дзівосы. Вы, магчыма, не паверыце мне, ды набярыцеся цярпення, паслухайце, пра што раскажу.

Гэта здарылася ў пачатку восені, калі толькі-толькі пачалася першая чвэрць навучальнага года.

Першым урокам у нас, шасцікласнікаў, была заалогія. Як заўсёды, празвінеў званок. Вось-вось на калідор выйдуць настаўнікі, і біялагічка Раіса Пятроўна накіруецца ў наш клас.

Света Мялешка і Іра Кавалевіч — сяброўкі, якіх і вадой не разліць, — пільнуюць каля дзвярэй, каб крыкнуць, паведамляючы, як надзвычай важную навіну: «Ідзе!» А галасы ў Светы і Іры звонкія. Сёлета іх нават на абласны конкурс запрасілі спяваць.

Пасля гэтага магічнага «Ідзе!» усе мы дружна сядзем за парты, адкрыем падручнікі, будзем хутка-хутка глытаць літары, словы, каб хоць крыху зразумець тое, што ўчора, дома, не паспелі давучыць. А пакуль…

Пакуль, як ужо сказаў вам, Света і Іра пільнуюць каля дзвярэй Раісу Пятроўну, мой сусед па парце Андрэй Налівайка расказвае, як учора з бацькам на трактары катаўся. Любіць Андрэй тэхніку. Калі ўбачыць, што трактар ці грузавік паблізу спыніўся, стрымгалоў туды ляціць. Датуль не адыдзецца, пакуль праехаць не дадуць ці не прагоняць. Другое часцей бывае. «Міхась! — размахвае рукамі Андрэй. — Я як паехаў, а пасля як затармазіў… Тата ажно галавою ў шкло стукнуўся… Не верыш?» — «Веру», — ляніва адказваю я, пазіраючы на Дзіму Клімовіча, які помпаю надзімае футбольны мяч. Сёння пасля ўрокаў мы дамовіліся ў футбол пагуляць. Дзіма — фізорг нашага класа. Ён і мяч з дому прынёс. Мяне чамусьці вельмі цікавіла, колькі качкоў трэба зрабіць Дзіму, каб надзьмуць мяч. «Напэўна, хопіць сорак. А можа, і не хопіць», — разважаў я. Каля Дзімы прымасціўся Пеця Тарасевіч. Пра такіх, як ён, кажуць: вада на ім не ўстоіць, а яшчэ залатыя рукі. Любая работа гарыць у яго руках. Вось толькі крыху не пашанцавала яму: на дзяўчынку з твару падобны. І губы банцікам, і шчокі пульхныя, ружовыя, і валасы кучаравыя, нейкія не хлапечыя.

«Яшчэ раз качні! Яшчэ! Яшчэ!» — дапамагае Пеця Дзіму. Ажно расчырванеўся, так дапамагаючы.

А на пярэдняй парце, затуліўшы пальцамі вушы, выдатніца Аня Бялько прагна прабягае вачамі старонкі падручніка. На секунду адрываецца, штурхае локцем свайго суседа па парце Сяргея Мазаля: «Зноў мухі лічыш? Чытай». А той, шырока раскрыўшы рот, соладка-соладка пазяхае: «Паспею». Сяргею з першага класа ніякая навука ў галаву не лезе. З першага класа з тройкі на двойку перапіхаецца. Яго ўжо некалькі гадоў настаўнікі збіраюцца пакінуць на паўторны год, ды, добра папалохаўшы, пераводзяць. Шкадуюць. Сяргееў бацька, як людзі кажуць, паехаў сабакам сена касіць, а маці не дае яму рады. Сяргей неяк хваліўся нам: «Я на лес гледзячы расту». Лянівы ён стаў, гэтак жывучы — на лес гледзячы.

Вось і ўвесь наш клас. Тры дзяўчынкі і пяць хлопчыкаў. Здзівіцеся: мала. Нашу Вароніцкую васьмігадовую школу малакамплектнай называюць. У кожным класе па сем — дзесяць вучняў.

- Ідзе! — у адзін голас крыкнулі Света і Іра, кінуўшыся за парту. А потым, перавёўшы дух, усхвалявана прагаварылі: — Нейкая цётка да нас ідзе!

— Праверка. З раёна прыехала, — сказала Аня. — Вы хоць павітайцеся як вучні.

Мы, забыўшыся пра тое, што трэба сённяшні параграф давучыць, выцягнуліся каля партаў.

У клас упэўнена зайшла незнаёмая жанчына. Чамусьці адна, без Раісы Пятроўны. Жанчына спынілася каля настаўніцкага стала, усміхнулася нафарбаванымі вуснамі:

— Што, дзеткі, не пазналі мяне? Я Баба Яга.

Ад нечаканасці мы селі. Разам, быццам хтосьці за нябачную вяровачку ўсіх нас таргануў.

— Адзін, два, тры, чатыры, пяць, шэсць, сем, восем, — стала лічыць гэтая дзіўная жанчына, тыцкаючы пальцам. Потым прамовіла: — Чатыры дзяўчынкі і чатыры хлопчыкі? Так?

— Вы Пецю Тарасевіча за дзяўчынку палічылі, - устаў з-за парты Дзіма Клімовіч. — Многія так памыляюцца. А вы, напэўна, артыстка, з тэатра прыехалі?

Жанчына села на крэсла, закінула нагу за нагу, паказала пальцам на Пецю.

— Вунь таго, кучаравенькага, як баранчыка, за дзяўчынку палічыла?

Мы так і паехалі са смеху. Вось гэта цётка, вось гэта артыстка! Умее смяшыць. Нездарма ёй грошы плацяць. Цікава: з якога горада яна да нас прыехала?

Мы смяяліся, а Пеця сядзеў, аберуч абняўшы галаву. Так хацелася яму схаваць валасы, як у баранчыка. І яшчэ Аня не смяялася. Што ж, гэтых выдатнікаў цяжка рассмяшыць. Яны толькі сур'ёзнае любяць.

Аня азірнулася, крыкнула:

— Цішэй! — Потым запыталася, звяртаючыся да вясёлай жанчыны: — Хто вы?

— Я вам казала. Баба Яга. Страшна? Аня пабялела, сяброўкі Света і Іра піснулі:

— Боязна.

— Казачкі, - азваўся з-за парты Сяргей Мазоль.

— Я і ёсць з казачкі. Ды не з адной. Мяне ў розных казках паказваюць. Вы думалі, што Баба Яга непрыгожая? Была калісьці непрыгожая: і нос кручком, і шчокі маршчыністыя, і валасы раскудлачаныя. Усе на мяне пальцам паказвалі, нават у госці не запрашалі. Надакучыла хадзіць непрыгожаю. Пайшла ў касметычны кабінет, слязу пусціла. Тры пластычныя аперацыі мне зрабілі, падфарбавалі, падмалявалі.

— У Бабы Ягі павінна быць хатка на курыных нагах, — не вытрымаў Андрэй Налівайка. — І мятла. Без мятлы і хаткі яна і кроку не ступіць.

— Зараз убачыце маю хатку.

Жанчына падышла да акна, перагнулася, пазіраючы ўлева, туды, дзе стаяла школьная сталовая. А пасля як залямантуе:

— Яны майго ката за хвост цягаюць!

І бягом з класа, ляпнуўшы дзвярамі. Аж тынкоўка са сцяны пасыпалася.

Мы, вядома, таксама хутчэй да акна. Акно невялікае, а нас усё-ткі васьмёра. Усім не хапае месца. Піхаемся, кожны наперад пнецца. Нарэшце Дзіма Клімовіч і Андрэй Налівайка здагадаліся: на падаконнік залезлі. Адразу стала вальней.

Каля школьнай сталовай, убачылі мы, стаяла сапраўдная хатка на курыных нагах. З коміна нават дымок ішоў. А на саламянай страсе, выгнуўшы спіну, стаяў чорны кот. Малыя з другога класа доўгаю жэрдкай паролі гэтага ката. «Ён уцёк ад іх, — здагадаўся я. — А цяпер дастаюць са страхі».

«Мяў-мяў», — злосна мяўкаў кот, выпускаючы кіпцюры.

Да малых падбегла гэтая дзіўная жанчына, вырвала з іхніх рук жэрдку, замахнулася:

— Вось я вас!

Малыя з віскам пабеглі ў школу.

— Вось я вас! Пачастую! — крычала жанчына.

Цяпер мы паверылі, што гэта была сапраўдная Баба Яга.

##### ФОКУС-МОКУС БАБЫ ЯГІ

Успацелая, расчырванелая вярнулася Баба Яга ў клас. Сядзім за партамі, як мышы, вачэй з яе не спускаем. А што, калі і на нас з жэрдкаю кінецца?

— Коціка майго пакрыўдзілі, - прагаварыла Баба Яга, сеўшы на крэсла.

— Што? — спытаўся Сяргей Мазоль. — Не чую.

«Вось напалохаўся, — думаю. — Ажно вушы заняло».

Баба Яга ўсміхнулася:

— У цябе, відаць, у адно вуха ўлятае, а ў другое вылятае.

Тут яна, як гаворыцца, у самую кропку трапіла. Сапраўды, іншы раз на ўроку настаўнікі так ужо стараюцца, так стараюцца, а Сяргей зусім не хоча іх разумець. Сядзіць і вухам не вядзе.

— Салевіч, а яна вясёлая цётка, — таўхануў мяне локцем Андрэй Налівайка. — У казках пішуць, што нядобрая, злая.

— Зашмат фантазіруюць у казках, — згадзіўся я з Андрэем.

— Падабаецеся вы мне, — нечакана прамовіла Баба Яга. — Я за вамі даўно сачу. Вашы настаўнікі на ўрок ідуць, а я ў печку на мятле спушчуся і слухаю, як чытаеце, як рашаеце. Не падабаецца вам чытаць, не падабаецца рашаць, Вы самыя гультаяватыя ў школе. Малайчынкі. Навошта тая навука патрэбна? Ад яе толькі галава баліць. Дый колькі не вучыся, усё роўна мала. Як ні старайся, а бацькам і настаўнікам не дагодзіш. Двойку на тройку выправіш — прымушаюць, каб на чацверку выцягнуў. Пачаў на чацверкі вучыцца — хочуць, каб пяцёркі прыносіў. А пабегаць калі? А пагуляць? Летам? Лета як адзін дзень прабягае. Хіба паспееш за лета нагуляцца, набегацца?

Слухалі мы Бабу Ягу і згаджаліся. Правільна яна кажа. І пра адзнакі, і пра адпачынак. Настаўнікі і бацькі хочуць, каб усе мы пяцёрачнікамі былі. І па спевах каб пяцёркі атрымлівалі, і па матэматыцы, і па фізкультуры, і па мове, і па геаграфіі, і па працы… А калі б усе, да адзінага, пяцёрачнікамі сталі, тады яны, напэўна, новыя адзнакі прыдумалі б. Шасцёркі, а можа, і сямёркі. Зусім дыхнуць не далі б. Яны такія.

Быццам зачаравала нас Баба Яга. Ні разу ніколі ніводнага з настаўнікаў мы так уважліва не слухалі. Нават Аня ажно рот разявіла. А Сяргей Мазоль ажно цвіце. Быццам не за партаю сядзіць, а за святочным сталом на свае імяніны. Задаволены, як кот, які ўволю смятаны наеўся.

— Не слухайце сваіх настаўнікаў, - працягвае Баба Яга. — І бацькоў не слухайце. З сённяшняга дня я сама стану вас вучыць. Я буду ставіць адзнакі наадварот. Хто вывучыў урок, таму двойка. А хто не вывучыў, таму пяцёрка. Згодныя?

— Гэта мне вельмі падабаецца, — падаў голас Сяргей. — Мне мама паабяцала маторны веласіпед купіць, калі дзесяць пяцёрак прынясу.

- І сто прынясеш. І дзвесце, калі спатрэбіцца, — усміхнулася Баба Яга.

— Можна зусім урокі не вучыць? — спытаўся Андрэй Налівайка.

— Можна нават кніжак не адкрываць.

— Ура! — закрычаў Андрэй. — Цяпер я цэлымі днямі буду з татам на трактары катацца.

— Ура! — падхапілі мы за ім.

Толькі Аня Бялько не крычала. Яна сядзела і моргала вачамі. Напэўна, зусім разгубілася.

— Крычы «ўра», — тузануў яе за касу Сяргей.

Мы прыціхлі, пазіраючы на Аню.

Аня ўстала і заявіла, звяртаючыся да Бабы Ягі:

— Наш дырэктар Анатоль Лукіч табе не дазволіць гэтага — адзнакі наадварот ставіць. Ён у нас сур'ёзны.

— Гэта той, у якога чорныя вусы? Дык я зачаравала яго, — сказала Баба Яга. — І настаўнікаў зачаравала, і вучняў. Некаторыя бегалі, над маім катом здзекаваліся, але нядаўна і іх зачаравала. Спяць усе. Акрамя нас.

У Ані ажно твар выцягнуўся.

— Калі так, то і я згодная, — разгублена прагаварыла яна і села за парту.

А Баба Яга, чаго мы ніяк не чакалі, прытупнула і заспявала:

Туфлі модныя надзела,
На сто год памаладзела.
Буду ўсіх за нос вадзіць,
Каб увесь свет перакруціць.

Мы сядзелі як у ваду апушчаныя. Не верылася ў тое, што яна сказала. Хіба можа быць так, каб уся школа адразу заснула?… Чаму раптам так абрадавалася Баба Яга? Спачатку расказвала, выхоўвала, а цяпер танцуе, спявае…

— Штосьці тут нячыстае, — шапчу я Андрэю. — Чуў, як спявае? «Буду ўсіх за нос вадзіць…»

Падбегла Баба Яга да мяне. Слых у яе, відаць, як у дзікай кошкі.

— Нячыстае, хлопчык. Здагадлівы ты. Праўда, зачаравала я вучняў і настаўнікаў, ды праз гадзінку яны прачнуліся б, калі б вы не згадзіліся наадварот вучыцца. Не падзейнічалі б на іх мае чары. А цяпер настаўнікі будуць доўга-доўга спаць.

— А вучні? — не выцерпеў я. — У мяне брацік Міколка ў другім класе вучыцца.

— За Міколку не хвалюйся. Твой Міколка ўстане і пабяжыць дамоў а палове трэцяй, калі ў вашай школе ўрокі заканчваюцца. А назаўтра ён у школу не пойдзе. Навошта ісці? Спіць яго настаўніца.

Зноў устала Аня.

— Я здагадалася. Ты наш клас знарок выбрала. Ты ведала, што згодзімся ні за што пяцёркі атрымліваць. Ведала, што не захочам вучыцца.

— Ведала. Нездарма столькі ў печцы прасядзела, сажу на сабе выносіла. Вось толькі думала, што з табою прыйдзецца паняньчыцца, пакуль на свой лад перавыхаваю. Але і ты адразу згадзілася. Малайчынка. Растанцавалася я ад радасці, не вытрымала. І вы не засмучайцеся. Хіба кепска вам? Гуляйце, весяліцеся, мяне слухайцеся. А цяпер пойдзем са мною. Падзівіцеся, як настаўнікі спяць. Пабачыце мой фокус-мокус.

##### ЯШЧЭ АДЗІН ФОКУС-МОКУС

І мы пасунуліся за Бабай Ягой. На калідоры было ціха-ціха. Нязвыкла ціха. Я не вытрымаў, зазірнуў у другі клас. Дзе Міколка? Ага, вунь, за партаю. Спіць, паклаўшы галаву на кулачок. І яго настаўніца Ніна Іванаўна спіць, стос сшыткаў абняўшы. Паспела ў свой клас прыйсці… Спяць, не ведаюць, што Баба Яга па школе ходзіць.

Я паціхеньку зачыніў дзверы і пабег за сябрамі. Баба Яга стаяла ў настаўніцкай і запрашала ўсіх:

— Заходзьце, заходзьце, не саромейцеся.

Сябры-аднакласнікі стоўпіліся каля парога. Я пралез наперад.

— Ой! — дзесьці ззаду войкнулі ў адзін голас Света і Іра.

Сапраўды, было ад чаго войкнуць. Нашы настаўнікі ўсе да адзінага спалі як пшаніцу прадаўшы.

Анатоль Лукіч — за дырэктарскім сталом, заціснуўшы шарыкавую ручку ў кулаку. Пэўна, нейкі загад хацеў напісаць. У куточку Раіса Пятроўна прыткнулася. Аберуч класны журнал трымае. Нават сплючы з рук не выпусціла. Адразу каля дзвярэй — два Іваны, як мы называем іх: Іван Макаравіч і Іван Фаміч. Іван Макаравіч — матэматык, а Іван Фаміч працу вядзе. Ляжаць поплеч, ні аб чым не дбаюць. А вунь Іна Аляксандраўна, настаўніца мовы і літаратуры, і Ігар Аляксеевіч, настаўнік фізкультуры. За вочы мы іх называем Ігар і Іна. А яшчэ: жаніх і нявеста. Яны самыя маладыя настаўнікі ў нашай школе, першы год, як інстытуты закончылі. Людзі ў вёсцы кажуць, што яны заяву ў сельсавет падалі, вось-вось жаніцца павінны. Паклаўшы на баян галаву, тоненька свішча ў нос настаўнік спеваў Багданчук Андрэй Сямёнавіч, ці скарочана БАС.

Мы стаялі, не варухнуўшыся. Нам здавалася, што настаўнікі прытвараюцца, што разам з гэтай дзіўнай Бабай Ягой за нос водзяць. «Зараз устануць, — думалася, — і ўся гэтая камедыя скончыцца». Баба Яга як адгадала нашы думкі.

— Не бойцеся. Яны не прачнуцца.

Каб даказаць гэта, яна ступіла крок наперад і… пацягнула Анатоля Лукіча за вус. Ён нават галавы не павярнуў.

Баба Яга засмяялася:

— Ну, хто з вас за вус яго патузае?

Чамусьці зірнула на мяне. Я апусціў вочы. Не, ніколі не падымецца мая рука. Сам не разумеў, чаму, але падобнага не мог сабе дазволіць.

— Спалохаліся? Ніхто вас не пакарае. Не бойцеся. Дырэктар, мабыць, цягаў вас за вушы? А вы яго за вус.

Наперад выступіў Сяргей Мазоль.

— Не лезь! — схапіў яго за плячо Дзіма Клімовіч.

Сяргей скрывіўся:

— Баліць. Пусці, мядзведзь.

— Адпусці, - зыркнула вачамі Баба Яга.

— Пусці, - гучна сказаў я Дзіму. — Калі што, мы пакажам яму куды Макар цяляты ганяў.

Сяргей падышоў да стала.

— Цягаў цябе дырэктар за вушы? — спыталася Баба Яга.

- Іна Аляксандраўна адзін раз пацягнула.

— Дык і ты яе пацягні. За нос, напрыклад. Адзвядзі душу.

— Ой! — войкнулі Света і Іра.

— Пацягні, пацягні, - падахвоціла Сяргея Баба Яга.

— А мне зусім не балела. У Іны Аляксандраўны пальчыкі тоненькія, далікатныя. Мне нават прыемна было. Я тады знарок пачаў дурэць. Каб яшчэ раз пацягнула.

— Малайчына, — неспадзявана пахваліла Сяргея Аня.

А Баба Яга скрывілася і носам зачмыхала.

— Як вожык, — засмяяўся Андрэй Налівайка.

— Чаго ты наперад вытыркнуўся? — яна злосна паглядзела на Сяргея.

— Я хацеў сказаць табе, што непрыгожа чужых мужчын за вусы цягаць. Ты ўсё-ткі жанчына.

— У клас, кыш у клас! — замахала рукамі Баба Яга.

Мы дружна высыпалі з настаўніцкай.

— Я ката пакармлю. Крыху пачакайце, — крыкнула наўздагон Баба Яга.

Ціха, без гоману, мы селі за парты. Неяк пагана было на душы. Здавалася б, радуйся: настаўнікі вучыць не прымушаюць, у дзённікі хутка пяцёркі пасыплюцца, дома можна гуляць, колькі захочацца, а ўсё роўна смутна на душы. Падобнага мы ніколі не адчувалі.

— Да чаго дайшлі! — першай парушыла маўчанне Аня Бялько. — З нячыстай сілай звязаліся! Я адчувала, што так выйдзе. Прывыклі бібікі біць. Бокам нам гэта вылезе.

— Сёння ў маёй бабулі дзень нараджэння, — прагаварыў Пеця Тарасевіч. — Я да ўсіх урокаў падрыхтаваўся. Хацеў яе сапраўднымі пяцёркамі парадаваць.

- І я ўсё вывучыла, — прызналася Света Мялешка. — Набралася цярпення і вывучыла.

— Пусціла нам Баба Яга туман у вочы! — усхапілася Іра Кавалевіч. — Нам са Светай на абласным конкурсе трэба выступаць. Нам трэба песню з Андрэем Сямёнавічам парэпеціраваць. Што рабіць? Засыплемся.

— Вы толькі пра сябе думаеце, — накінуўся на яе Дзіма Клімовіч. — Рэпеціраваць, рэпеціраваць… У артысткі захацелася! Не думаеце, што ў Андрэя Сямёнавіча сын у інстытуце вучыцца. Хто яму дапаможа?

— А хіба я адна вінавата, што ён заснуў? — заплакала Іра Кавалевіч.

Я сядзеў і скроб патыліцу. Нядобра выйшла. Такога і ў самым горшым фільме не прыдумаеш. І навошта мы згадзіліся адзнакі наадварот атрымліваць? Вось Іра марыць удала на конкурсе выступіць. І ў мяне ёсць мара. Я хачу стаць паэтам. Мае вершы Іна Аляксандраўна ў раённую газету насіла. Праўда, не прынялі. Сказалі, што рыфма сырая. Дык Іна Аляксандраўна паабяцала мне, што дапаможа выправіць рыфму. А цяпер?…

— Хлопчыкі! Дзяўчынкі! — усклікнула Света. — Наш Ігар і наша Іна праз тыдзень павінны ў сельсавеце распісвацца. Ігараў бацька дзядзька Аляксей усяго на вяселле панакупляў. А мой брат шаферам у іх. Што будзе! Што будзе!

Света нават рукамі ўспляснула.

— Жаніцца, жаніцца… Пляцеш глупства, — не вытрымаў Андрэй Налівайка. — А вось што з нашай школай будзе? Яе яшчэ ў мінулым годзе збіраліся закрыць, бо вучняў мала. Цяпер абавязкова закрыюць. Няма настаўнікаў. Спяць. Другіх да нас не прышлюць. Мая мама казала, што ў другі раён пераедзем, калі школу закрыюць. А я не хачу ў другі раён. Я армію адслужу і назад вярнуся. Я тут прывык жыць.

Нарэшце да мяне дайшло, чаму Баба Яга зрабіла так, каб настаўнікі паснулі. Чула яна, седзячы ў печцы, што школу збіраюцца закрыць. Вось і вырашыла падліць масла ў агонь. Тонка яна разлічыла. Мабыць, закрыюць сёлета школу. Што тады? У райцэнтр аўтобусам ездзіць? Мы, старшакласнікі, можам ездзіць, вытрымаем. А як брат Міколка? Што, калі зімою дарогу замяце? Па гурбах палезе? Дый навошта ездзіць у горад? У нас прыгажэй. І рэчка, і лес адразу за школаю. Тут, каля лесу, калгас новую вуліцу будуе. Людзі прыедуць. Зусім весела стане… А калі школу закрыюць? Ці паедуць тады? Не. Вунь і Андрэева маці збіраецца ўцякаць.

— У горад нас пашлюць вучыцца, — выказаў уголас сваю думку.

— Не хачу ў горад. Не хачу да чужых настаўнікаў, - заенчыў Сяргей Мазоль. — У горадзе я ніколі з шостага класа не вылезу. Мяне і ў армію не возьмуць. Я пасля арміі ў міліцыю пайду. Участковым у сваёй вёсцы стану.

— Возьмуць цябе ў міліцыю! — са здзекам прамовіла Аня. — Гультай. Калі двойкі выправіш?

— Возьмуць. Я яшчэ выпраўлю.

У гэты момант адчыніліся дзверы. Мы ўбачылі Бабу Ягу.

— Ой! — войкнулі Света і Іра.

— За дзвярамі стаяла. Падслухоўвала, — прамовіў Андрэй.

— Падслухоўвала. Хочаце сваім розумам жыць? Супраць мяне бунтаваць? Зараз пакажу вам яшчэ адзін фокус-мокус.

Баба Яга падскочыла да Пеці Тарасевіча і дзьмухнула на яго са ўсяе сілы:

— Фу-у-у-у…

Пецева галава кіўнулася і быццам сама сабою ўпала на парту. Мы пачулі ў цішы, як ён мерна засоп у нос.

— Спіць! — усклікнула Іра.

А Баба Яга дзьмухнула другі раз, на Свету Мялешка. І Света Мялешка нахілілася да парты і засапла ў нос.

— Хай не хваляцца, што ўсе ўрокі вывучылі, - прамовіла Баба Яга.

А потым… Потым усё адбылося імгненна. Дзіма Клімовіч падбег да класнай дошкі, схапіў мокрую анучку і з крыкам «Бі нячыстую сілу!» шпурнуў у Бабу Ягу.

— Ну, зараз… — працадзіла праз зубы Баба Яга, чамусьці нагінаючыся каля маёй парты.

Я, не доўга думаючы, рэзнуў ёй лінейкаю па ілбе. Баба Яга адскочыла, наставіла рукі, як бы рыхтуючыся кінуцца на мяне.

— Толькі падыдзі! — са страху закрычаў я.

Баба Яга ступіла крок наперад, і тут Дзіма Клімовіч, размахнуўшыся, кінуў у яе футбольным мячом. У самую галаву трапіў. Пругкі мяч адскочыў ад галавы, стукнуўся ў шыбіну. Шыбіна звонка дзынкнула і разляцелася на кавалкі.

— Без нажа зарэзалі! — галёкнула Баба Яга.

— Не давайце ёй ачухацца! Не давайце! — заверашчэў Сяргей Мазоль, кідаючыся на Бабу Ягу з цыркулем.

Баба Яга незвычайна лёгка ўскочыла на падаконнік, з падаконніка скокнула на зямлю і, як сарваўшыся з прывязі, панеслася да школьнай сталовай.

Мы кінуліся да акна і ўбачылі, як яна забегла ў хатку на курыных нагах. Праз хвіліну хатка пакульгала ў лес.

##### РАШАЮЧЫ КРОК

Мы засталіся адны: ні настаўнікаў, ні Бабы Ягі. Пеця Тарасевіч і Света Мялешка соладка спяць. Добра ім, ніякіх думак у галаве. А палове трэцяй усхопяцца і дамоў. А што нам цяпер рабіць? Па пустой школе, як па спячым царстве, сноўдацца? Чамусьці не хочацца. Дамоў ісці? Дома адразу спытаюцца, чаму так ран'а вярнуліся. Давядзецца пра Бабу Ягу казаць, пра тое, што згадзіліся адзнакі наадварот атрымліваць. За гэта дома нас па галоўцы не пагладзяць. Вось як выйшла: і ў школе нам месца няма, і дома.

— Што будзем рабіць? — парушыў маўчанне Дзіма.

— Я лічу, што трэба ў раён пазваніць, — нясмела прамовіла Аня. — Паведамім, што настаўнікі заснулі.

— Не, не, не, — закрычаў Андрэй Налівайка. — Толькі пусці погаласку — з розных канцоў вучоныя з тоўстымі партфелямі панаязджаюць. Яны яшчэ ні разу не бачылі, каб настаўнікі як адзін заснулі. Гэта ж сенсацыя веку! Пабяруць настаўнікаў і павязуць з сабою. Стануць вывучаць, даследаваць. Калі нават і прачнуцца, то не хутка назад адпусцяць. Хто нас будзе вучыць? Закрыюць школу.

— У мяне знаёмы хлопец у горадзе ёсць, — прагаварыў Дзіма. — Ён каратэ займаецца. Пазваню, каб прыехаў. Ён гэтай Бабе Язе раз рукою, раз нагою, і накаўт. Прымусіць, каб настаўнікаў разбудзіла.

— Не кліч каратыста, — сказала Іра. — Баба Яга як дзьмухне, дык ён і засне. Нават нагу не паспее падняць.

— А я так думаю: хай яшчэ крыху паспяць настаўнікі, - азваўся Сяргей Мазоль. — Ім трэба адпачыць. Яны ж не жалезныя.

Вось дык сітуацыя! Куды ні кінь, усюды клін. Завязала Баба Яга вузельчык! Тоненькімі капронавымі ніткамі яго захліснула. Голымі рукамі, як гаворыцца, яго не развяжаш. Лепей дзесяць урокаў адседзець, чым такое. Не ведаю, што рабілі б, калі б не Андрэй Налівайка.

— Не вешайце носа, — гучна сказаў ён. — Трэба нам у лес ісці. Баба Яга, відаць непадалёку схавалася. Яна думае вярнуцца сюды. Усё-ткі цікавіць яе, чым гэты эксперымент закончыцца. Хоча, каб сядзелі склаўшы рукі. А мы самі ў атаку пяройдзем. Знойдзем яе хатку і ката ўкрадзем. Схаваем дзе-небудзь і з ультыматумам да яе. Так і так, нячыстая сіла, мы табе ката аддамо, а ты нашых настаўнікаў разбудзі.

— Не згодзіцца, — прамовіла Іра.

— Згодзіцца, — крыкнуў Дзіма Клімовіч. — Вунь як яна свайго ката шануе!

Дзіма моцна паціснуў Андрэю руку. І я Андрэю руку паціснуў, пахваліў:

— Такіх, як ты, трэба апельсінамі карміць. Вельмі спадабалася мне Андрэева прапанова.

Я даўно марыў у нейкае незвычайнае падарожжа адправіцца. Каб з прыгодамі, каб ажно дух займала! І вось яно, пачынаецца…

— Не пайду ў лес, — падала голас Іра.

— Не йдзі, заставайся ў класе, — кажу ёй. — Баба Яга хутка прытупае.

— Ой! — войкнула Іра. — Пайду.

— Я не пайду, — якнуў Сяргей Мазоль.

Вырашыў і Сяргея напалохаць:

— Сядзі. Баба Яга як дзьмухне, так ты разам з партай у трыдзесятым царстве апынешся.

Анічуць не спалохаўся Сяргей:

— Усё роўна не пайду. Не хочацца. Хай яшчэ крыху настаўнікі паспяць.

Мы яму і так, і гэтак, а ён на сваім стаіць.

— Не пайду. Я Бабы Ягі не баюся.

— Ты хочаш са школы ўцячы, — нарэшце здагадаўся Дзіма Клімовіч. — Я цябе наскрозь бачу. Мы за парог, а ты сабак ганяць. Не выйдзе. Я цябе рамянём да парты прывяжу.

— Няўжо прывяжаш?

— Прывяжу. Ты мяне ведаеш. Я словы на вецер не кідаю.

Уздыхнуў Сяргей:

— Было не было. Пайду…

— Партфелі возьмем, — прапанавала Аня. — Хай Баба Яга думае, што мы дамоў пабеглі, што выйшла, як яна хацела.

— Тады я і мяч вазьму, — сказаў Дзіма. — Гэтай нячыстай сіле не вер. Яшчэ прапора.

Мы ўзялі партфелі і выйшлі з класа. Я на хвілінку спыніўся, азірнуўся. Печка, класная дошка, кніжныя шафы, вазоны на шафах — усё да драбніц знаёмае, блізкае. Упершыню быццам другімі вачамі паглядзеў на ўсё гэта, і чамусьці зашчымела на душы!

Рэзка павярнуўшыся, я пабег за сябрамі. «Вось і зрабілі рашаючы крок», — падумалася.

##### СВЕТ НЕ БЕЗ ДОБРЫХ ЛЮДЗЕЙ

Як ужо казаў вам, за школьнай сталовай пачынаўся лес. У гэты лес мы і пайшлі па шырокай, наезджанай калёсамі дарозе. На пяску, у каляінах, засталіся адбіткі курыных кіпцюроў — сляды, якія пакінула хатка Бабы Ягі. Мы не сумняваліся, што гэтыя сляды прывядуць нас туды, дзе схавалася Баба Яга.

Не памятаю, ці доўга так ішлі, бо тут, у лесе, мы як бы забыліся пра тое, што існуе час: секунды, хвіліны, гадзіны. Не ведаю, чаму так здарылася: ці то ад хвалявання, ці то ад жадання хутчэй знайсці Бабу Ягу, ці то яшчэ ад чаго. Час для нас як бы спыніўся.

Наезджаная дарога скончылася, пачаўся стары яловы лес. Ціха, змрочна было тут.

— Вернемся? — дрыготкім голасам прамовіла Іра Кавалевіч.

— Вернемся, — падтрымаў яе Сяргей Мазоль.

Дзіма Клімовіч патрос кулаком.

— Я табе вярнуся. Дзесьці за гэтым лесам Баба Яга. У мяне інтуіцыя.

Ён рушыў наперад. Мы пацягнуліся за ім. Патыхала сырасцю, сухое галлё трашчала пад нагамі. Страх міжвольна пракраўся ў душу.

— Сцяжынка! — крыкнуў Дзіма.

Сапраўды, мы заўважылі вузенькую сцяжынку.

— Пойдзем па гэтай сцежцы, — прапанаваў Андрэй Налівайка. — Яе, відаць, Баба Яга пратаптала. Каму яшчэ тут хадзіць?

— Пратаптала, — незадаволена буркнуў Сяргей. — Ходзім, як сляпыя кацяняты. Так і да канца навучальнага года не знойдзем Бабу Ягу.

Мы збочылі на сцяжынку, шпарка пакрочылі наперад. Сцяжынка вяла кудысьці ўгору.

— Палянка! — гукнуў Дзіма.

І праўда, мы выйшлі на невялікую палянку, залітую сонцам. Тры дарожкі цягнуліся ад гэтай палянкі. Адна вяла прама, другая — налева, трэцяя — направа…

Мы разгубіліся. Па якой дарожцы ісці цяпер? У якім баку Баба Яга жыве?

Невядома, колькі так стаялі б, тапталіся б, калі б… Ды не буду забягаць наперад, раскажу пра ўсё па парадку.

Па дарожцы, якая вяла прама, насустрач нам ішлі мужчыны, барадатыя, светлавалосыя, шырокія ў плячах, у круглых капелюшах з шырокімі брылямі, у доўгіх каптанах, падперазаных вытканымі паясамі, у лапцях. Двое, якія ішлі ўперадзе, на сукаватых кіёчках неслі зрэбныя торбачкі. А трэці — ён паволі клыпаў ззаду — трымаў у руках берасцяную дудку.

— Адкуль яны? Няўжо са старажытнасці? — здзіўлена прамовіла Аня.

— Мы не спім? — ушчыкнуў сябе за шчаку Андрэй Налівайка.

— Яны, відаць, у музей залезлі, адзенне пакралі і так апрануліся. Баюся, — прашаптала Іра.

— Не бойцеся. Гэта тры браты з казкі «Бацькаў дар», — здагадаўся я. — Там вось як пра іх напісана: «Жыў на свеце адзін добры чалавек. Было ў яго тры сыны — два разумныя, а трэці Іван-прасцяк. Разумныя пажаніліся, сем'і завялі, а Іван усё на печы ляжыць, на жалейцы іграе».

— Міхась, — тарганула мяне за рукаў Аня, — ты думаеш, што гэта казачныя героі?

— А хто ж яшчэ?

— Выходзіць, што мы ў казачны лес трапілі?

Я не паспеў адказаць, бо мяне апярэдзіў Андрэй:

— Мы зараз у іх пра ўсё даведаемся.

Мужчыны падышлі бліжэй, павіталіся:

— Дзень добры.

— Добры дзень, — дружна адказалі мы.

— Вы з казкі «Бацькаў дар»? — спытаўся Андрэй.

— Але, адтуль, — паважна адказаў мужчына, у якога была самая доўгая барада. — Я старэйшы брат. Побач са мною — сярэдні брат, а ззаду — Іван-прасцяк. Ён у нас з маленства на дудцы іграе. Прычапіўся, як бярозавы ліст, і ходзіць за намі. Ужо і праганяць яго надакучыла.

Іван хітра падміргнуў нам: маўляў, разумнымі сябе лічаць, а без мяне не абыдуцца.

— Дык мы ў казачным лесе цяпер? — смела, як у добрых знаёмых, пытаўся Андрэй.

— Угу, — паварушыў вусамі старэйшы брат.

— Баба Яга тут жыве?

— А як жа. Тут яшчэ і Цмок жыве, лясны цар. Ён Бабе Язе дваюрадным дзядзькам прыходзіцца. Магу дарогу да яго паказаць.

— Нам да Бабы Ягі трэба трапіць. Па якой сцежцы да яе ісці?

— Патрэба ёсць?

— Ёсць. Хочам ад знаёмага вестачку перадаць, — схлусіў Андрэй.

— За патрэбу плацяць.

Старэйшы брат зняў з кія торбачку, дастаў хлеб, сала, сеў на траву. Малодшыя браты селі побач, узялі па скварцы, пачалі няспешна есці.

— Дык па якой сцежцы ісці? — не выцерпеў Андрэй.

Старэйшы брат з'еў скварку, сабраў у жменю крошкі хлеба, кінуў у рот.

— А пайдзіце за цёмны лес, у зялёныя лугі. На шаўковых мурагах пасецца конь буланай масці. Прывядзіце яго мне. Тады пакажу, якая сцежка да Бабы Ягі вядзе.

«Прывык чужымі рукамі жар заграбаць, — падумаў я. — Каня буланай масці, які на шаўковых лугах пасецца, яму захацелася! Зараз скажа, каб залатую рыбку злавілі, каб на пасылках яна яму служыла. Ёсць жа такія на свеце!»

— Навошта табе буланы конь? Поле араць? — пацікавілася Аня.

Старэйшы брат усміхнуўся:

— Адвык я поле араць. Хай другія аруць. У заморскім царстве малодшая царская дачка залезла на пяты ярус у цераме, села на акенца і абвясціла, што той, хто да яе на кані даскочыць, за таго яна замуж пойдзе.

Тут і я не вытрымаў:

— Да царскай дачкі хочаш даскочыць? У цябе сям'я ёсць. Я гэта добра ведаю. Я ўчора казку чытаў.

— Пакінулі яны свае сем'і, - сказаў Іван-прасцяк.

— А ты маўчы! Табе слова не давалі.

Старэйшы брат парнуў Івана кіем у бок.

— Можа, ты скажаш, па якой сцяжынцы ісці? — спытаўся Андрэй у сярэдняга брата.

Той насунуў капялюш на вочы і прагаварыў, не гледзячы на нас:

— На адным хутары жыве дзед. Схадзіце да яго і вазьміце зрэбную торбачку. Гэтая торбачка чароўная. Як пакладзеш перад сабою і скажаш: «Торбачка, раскаціся, раскруціся, дай піцення, дай ядзення», — дык адразу ўсё будзе. А як наясіся і скажаш: «Торбачка, скаціся, скруціся, піценне, ядзенне, згарніся», — і торбачка зноў стане такой, як была.

Вось гэта дык браты! Адзін за другога разумнейшы! Гульма гуляюць, лёгкага хлеба шукаюць. Іх каб да нас, у вёску. Там навучылі б, як працаваць.

— Пасылаеш, каб ад дзеда торбачку адабралі? — усклікнуў Дзіма Клімовіч. — Той дзед усё жыццё працаваў, поле араў. Ён заслужыў торбачку, ён цяпер на пенсіі. І вы папрацуйце. Будзе ў вас свая торбачка. І напоіць яна вас, і накорміць.

— Што з імі размаўляць, — кажу. — Такія зімою лёду пашкадуюць. Пайшлі куды-небудзь.

— Не куды-небудзь, а прама ідзіце, — азваўся Іван-прасцяк. — Там Баба Яга жыве.

— Дзякую, — сказаў я. — Свет не без добрых людзей.

А старэйшы брат зноў кіем Івана ў бок.

— Прасцяк і ёсць прасцяк. Хто цябе за язык цягнуў?

Іван адышоўся ўбок і заіграў на дудцы.

— Ты ім не вер, — сказаў Івану Андрэй. — Яны цябе прададуць і грошы палічаць.

- Ідзіце, пакуль не паказаў дзе ракі зімуюць, — агрызнуўся старэйшы брат.

— Каб вас Баба Яга ўсіх у печ пасаджала! — пажадаў на развітанне сярэдні брат.

##### СУСТРЭЧА З ЦМОКАМ — ПУДЗІЛАМ ПАГАНЫМ

Ідзем па сцежцы, смяемся, жартуем. Вельмі здзівілі нас два браты: старэйшы і сярэдні. Такіх тыпаў яшчэ ніколі не страчалі. Як у нас у вёсцы заведзена? Сусед суседу дапаможа і сена прывезці, і агарод узараць. А дарогу паказаць? Любы пакажа, толькі спытайся. Нездарма прыказку прыдумалі: язык і да Кіева давядзе.

Насмяшылі яны нас. Нават Іра і тая павесялела.

— Гэтых братоў-лайдакоў каб у музей паставіць, — сказала яна. — Каб прыходзілі людзі і дзівіліся.

— Такія без карысці і палец у ваду не абмочаць, — дадаў Дзіма.

— Бародамі па самыя вушы зараслі, а царэўну шукаюць, — засмяяўся Андрэй. — Зусім здзяцінелі.

— Невядома, з кім яшчэ сустрэнемся, — азваўся Сяргей. — Каб хоць з чалавекам. А то вылезе якое страшыдла лупатае. У гэтых казках усякая ўсячына ёсць.

Толькі прамовіў ён так, чуем: крычыць хтосьці ззаду:

— Стойце! Стойце!

Азірнуліся. Сапраўды, страшыдла лупатае ляціць, даганяе нас. Валасы ў яго, як кудзеля нячэсаная, вусы рэдкія, як у ката, тырчаць.

— Баюся, — заплакала Іра.

Хоць і ў самога як іголкамі ў пяты кальнула, але вырашыў супакоіць яе:

— Не бойся. Гэта Цмок з казкі «Пакацігарошак». У яго жалезны язык.

Лепей не ўспамінаў бы пра жалезны язык. Яшчэ мацней заплакала Іра.

— Баюся. Ён паб'е нас жалезным языком.

— Не плач, — кажу. — Гэты Цмок хоць і дужы, але розуму мае на адну столку. Ён ніколі ў школе не вучыўся. Мы яго вакол пальца абвядзём.

— Ён, відаць, прымусіць нас жалезны боб есці, - прагаварыў Андрэй Налівайка. — У каго ёсць цукеркі?

— У мяне, — выцерла слёзы Іра. — У партфелі ляжаць. Мятныя. Нават кавалачак цукру ўзяла. Ты хочаш Цмока пачаставаць? Каб не чапаў нас?

— Хай пакуль паляжаць. Цмоку і жалезнага бобу хопіць.

Мы здагадаліся, што Андрэй нешта такое прыдумаў, каб Цмока — пудзіла паганае — перахітрыць. Ды пытацца пра гэта не было калі. Цмок падляцеў да нас і радасна закрычаў:

— Я чалавечы дух за сто вёрст чую. Хадзем да мяне.

— Пусціце нас, дзядуля, — звярнулася да Цмока Аня. — Мы спяшаемся.

«І ў Ані душа ў пятках сядзіць, — падумаў я. — Цмока — пудзіла паганае — дзядулем называе. Вось да чаго дайшло!»

— Хадзем, — лыпнуў вачамі Цмок. — Я блізка жыву. Я вас доўга не пратрымаю. Магчыма, сто гадоў. Магчыма, крыху болей.

На сто гадоў да сябе запрашае… Лічыць, што нядоўга гэта. Жартаўнік…

Цмок збочыў з дарожкі, і мы пасунуліся за ім. А што было рабіць? Не згаджацца? У паганага Цмока сіла нечалавечая. Памятаеце, як з Пакацігарошкам дужаўся? «Дзьмухнуў ён — стаў медны ток». Калі б не згадзіліся, то ён нас адным пальцам за вуха ды на сонейка. З нячыстай сілай жарты кепскія.

Мы думалі, што Цмок прывядзе нас да дзівоснага палаца, у якім казачныя багацці ўбачым. Але ж не. Ні палаца, ні казачных багаццяў, як пазней даведаліся, у Цмока не было.

На лясной паляне сіратліва стаяў будан, зроблены з жэрдак, лісця, травы. Непадалёку гарэла цяпельца. У закопчаным чыгунку, які стаяў проста на вуголлях, булькатала вада.

— Вось тут я жыву, — паказаў Цмок рукою на будан.

— Ды ў нас куратнікі лепшыя робяць, — не вытрымаў Сяргей Мазоль.

— Быў у мяне калісьці палац. З чалавечых касцей збудаваны, чалавечымі касцямі пакрыты… Пакацігарошак яго разбурыў.

Цмок скрывіўся, як з'еўшы чагосьці горкага-горкага.

— Дом сабе пабудаваў бы, — кажу. — З бярвення. У лесе жывеш.

— Вы мне пабудуеце.

«Яшчэ адзін прывык на дарэмшчыну жыць», — думаю.

— Не ўмеем мы палацаў будаваць.

— Нічога. За сто гадоў чаму-небудзь навучыцеся.

— Пан Цмок, — прагаварыў Андрэй, — чаму нас жалезным бобам не частуеш? Мы з дарогі, прагаладаліся.

Я няласкава зірнуў на Андрэя. Бач, жалезнага бобу яму захацелася. Цікава: як ён есці той боб будзе? Грызці ці цалкам глытаць?

З-пад ядлоўцавага куста Цмок выцягнуў драўляную міску з жалезным бобам, жменяю зачарпнуў і ў рот насыпаў.

«Хрумсь, хрумсь» — затрашчаў жалезны боб.

Цмок скрывіўся:

— Зуб баліць. Болей не хачу. Частуйцеся.

— А ў нас свой боб ёсць, — сказаў Андрэй. — Яшчэ цвярдзейшы.

Ён расшпіліў Ірын партфель, дастаў адтуль драбок цукру, цукеркі, высыпаў сабе ў кішэню, а потым пачаў вымаць па адной і есці. Мятныя цукеркі хрумсцелі на зубах у Андрэя, як жалезны боб.

У Цмока вочы на лоб палезлі.

- І зубы табе не баляць?

— Не-а. Я такога бобу магу цэлую скрынку з'есці.

Цмок раптам усхапіўся і палез у будан. Глядзім — цягне перад сабою драўляную скрынку. А ў той скрынцы розныя гайкі ляжаць.

— Во, — пахваліўся. — Знайшоў на дарозе.

Я ажно здрыгануўся. Няўжо прымусіць нас гайкі есці?

Таго б сюды, хто гэту скрынку згубіў. Хай хрумстаў бы па адной.

— Я іх на запас трымаю, буду есці, калі зуб перастане, — сказаў Цмок. — Бобу зусім мала засталося.

Мы з палёгкаю ўздыхнулі. «Еш на здароўе, — думаю. — Можа, трактарам станеш».

А Цмок, паставіўшы скрынку, зноў палез у будан. На гэты раз вялізную сукаватую калоду выкаціў.

— Калі хто-небудзь з вас без сякеры яе пасячэ, без агню спаліць, тады ўсіх дамоў адпушчу, — заяўляе.

— А ты пасячэш без сякеры, без агню спаліш? — смела спытаўся Андрэй.

— Я цар лясны. Я толькі мезеным пальцам да яе дакрануся, дык яна рассыплецца на дробныя трэскі. А як дзьмухну, дык ад трэсак і пылу не астанецца.

— Гэта яшчэ віламі па вадзе пісана, — сказаў Андрэй. — А вось мне дык і дзьмухаць не трэба. Глядзі, што з тваёй калодай магу зрабіць.

Андрэй дастаў з кішэні драбок цукру, зняў з цяпельца гаршчок, крыху пачакаў і кінуў цукар у гарачую ваду.

Цмок нахіліўся над чыгунком.

— Знікае! — крыкнуў. — Знікае!

Мы здагадаліся, што цукар растае ў гарачай вадзе. Гэткага цуда Цмок яшчэ ніколі не бачыў.

— Няхай ведае нашых! — усміхнуўся Андрэй.

Нарэшце Цмок адышоўся ад гаршчка і прапанаваў:

— Давайце падужаемся.

Андрэй пачасаў галаву. Пэўна, не чакаў гэткага.

— Хлопцы, што рабіць? — прашаптаў. — Ён нас у парашок сатрэ і па ветры развее.

— Кінемся знянацку, за ногі ўчэпімся і пакоцім, — кажу паціхеньку.

А Цмок закасаў рукавы, дужацца сабраўся.

— Пан Цмок, ты спачатку з нашым малодшым братам падужайся, — нечакана прапанаваў Дзіма, паказваючы на футбольны мяч. — Толькі не рукамі з ім дужайся, а нагамі.

Дзіма падкінуў мяч угору і стаў падбіваць яго нагамі, не даючы апусціцца на зямлю.

— Бачыш, як паслухмяна брат у мяне скача? — Паспрабуй і ты так.

Дзіма моцна стукнуў па мячы, і мяч высока-высока паляцеў угору. Цмок падняў нагу, чакаючы, калі мяч апусціцца. І, калі мяч падаў на зямлю, са ўсяе сілы махнуў нагою. Нага прасвістала каля мяча, і Цмок грукнуўся на спіну.

— Ой-ё-ёй! — заенчыў. — Баліць!

— Так можна і нагу адарваць, — пырснула са смеху Аня.

«Падпілавалі рогі, - думаю. — Болей не захоча дужацца».

Напэўна, так і было б, калі б Сяргей Мазоль Цмока не падцкаваў:

— Цар лясны, наш малодшы брат цябе пакрыўдзіў. Трэсні яму па ілбе. Другою нагою.

Твар у Цмока наліўся чырванню.

- І трэсну! Я яму зараз так трэсну, што на кавалкі разваліцца!

Ён устаў, крыху пакульгаў па паляне, а пасля, як вецер, панёсся на мяч.

— Што будзе! Што будзе! — закрыла твар рукамі Іра.

— Галаву ён сабе скруціць, — прамовіў Сяргей.

Сяргей як у ваду глядзеў. Цмок з разгону наступіў нагою на мяч і, нязграбна выгнуўшыся ў паветры, бразнуўся вобзем. Ажно лісце з дрэў пасыпалася.

— Костачкі! Бедныя мае костачкі! — застагнаў.

— А ты з намі хацеў дужацца, — з пагардаю прамовіла Аня. — Малодшага брата не адолееш.

— Хто вы?

— Мы дзеці Пакацігарошка, — кажу. — Таго самага, які цябе па самыя вушы ў медны ток увагнаў.

— Я тады в-вылез з м-меднага току. Не бу-бу-бу…

— Чаго разбубукаўся? — сказаў Дзіма. — Хопіць табе добрых людзей на дарозе запыняць.

— Не бу-бу-бу… Не буду. Я ў самы г-гушчар уцяку.

Падхапіўшыся, Цмок панёсся ў лес. Толькі пяткі заблішчалі.

— А я думала, што ён нас у рабства забярэ, — прызналася Іра.

Дзіма ўзяў у рукі мяч, пагладзіў яго, як жывога:

— Малайчына браток. Выратаваў нас.

##### ЯК МЫ ЛЬВА НАПАІЛІ

Вярнуліся мы на сцяжынку, хацелі далей ісці, ды Сяргей Мазоль заўпарціўся:

— Надакучыла па лесе бадзяцца. Казачныя героі ні стуль ні ссюль вылазяць. Не падабаюцца яны мне. Усё. Не пайду далей.

Сеў на пяньчук і пазяхае.

— А ты хіба лепшы за гэтых казачных герояў? — накінулася на яго Аня. — Аброс двойкамі, як дзед барадою.

— Калісьці выпраўлю, — круціць носам Сяргей. — А цяпер пасяджу. Штосьці на сон морыць. Думаю, што і мяне Баба Яга зачаравала.

— Баязлівец ты, — не вытрымала Іра. — Цябе Цмок так напалохаў, што, мабыць, ажно лыткі трасуцца.

«Ажно лыткі трасуцца…» Гэткага мы яшчэ не чулі. Малайчына Іра. Так яму і трэба.

— Я баязлівец? — засоп у нос Сяргей. — Ты сама баязліўка! Хто ўсю дарогу стогне ды вохкае? — І Сяргей, перакрыўляючы Іру, тоненька запішчаў: — Ой, баюся! Ой, страшна!

Мы думалі, што Іра, як звычайна, пакрыўдзіцца, заплача. Відаць, хацела заплакаць, ужо і ніжняя губа задрыжала, ды стрымалася.

— Я баялася. Раней баялася. Вечарам адна заставацца ў хаце баялася, мышэй баялася. А цяпер я амаль не баюся. І хутка зусім не буду баяцца. Я хачу, каб нашы настаўнікі прачнуліся, каб школу не закрывалі. А ты…

— Ну, хопіць, — не даў ёй дакончыць Сяргей. — Рассакаталася, як сарока на гняздзе.

І першым пакрочыў па сцяжынцы. Мы пайшлі за ім. Спрэчка закончылася нечакана, як і пачалася. А магло б быць горай.

Сцяжынка вяла праз маладзенькі сасоннік. Свяціла сонца, на душы было лёгка і радасна. І ісці было лёгка. Сцяжынка спускалася з узгорка — толькі ногі перастаўляй.

Нечакана яна павярнула налева, і мы ўбачылі такое, што міжволі прымусіла нас спыніцца.

Пры студні, прыкуты заіржавелымі ланцугамі, сядзеў вялізны калматы леў. А яму з ручая, які цёк непадалёку, людзі насілі вёдрамі ваду. Адзін нясе ваду, а астатнія адпачываюць, на сонейка пазіраюць. Пасля той, хто прынёс, другому вядро аддае, садзіцца, на сонейка пазірае. А леў ажно на заднія лапы становіцца, людзей падганяе:

— Піць хачу. Хутчэй. Піць…

— З якой яны казкі? — спытаўся Дзіма Клімовіч.

— Ды з той самай, адкуль і тры браты, — кажу. — З казкі «Бацькаў дар». Там так пра гэта гаворыцца: «Ёсць у адным царстве, у адной краіне, за сінімі марамі, за высокімі гарамі леў. Сядзіць ён пры студні, дванаццаццю ланцугамі прыкуты. А яму, як дзень, так ноч дванаццаць работнікаў ваду са студні цягаюць, леў усю яе выпівае і ўсе хваробы і з народу, і са скаціны ў сябе ўбірае».

— А чаму яго пояць дзевяць работнікаў, а не дванаццаць? — спыталася Аня.

Прыгледзеўся я. І праўда: не дванаццаць, а дзевяць. Дый ваду чамусьці не са студні цягаюць, а з ручая. Штосьці тут не так.

— Трох работнікаў леў з'еў, - сказала Іра. — Самых лянівых. Ён хутка і астатніх з'есць. Вунь як павольна соваюцца. Працуюць як мокрае гарыць.

— Зараз даведаемся, што ў іх здарылася, — кажу. Мы спусціліся ўніз і падышлі да работнікаў.

— Добры дзень, — павіталіся.

— Дзень добры, — пачулі ў адказ.

— А чаму ўдзевяцёх працуеце? — пытаюся.

— Тры браты з намі ваду насілі, - сказаў работнік, да самых вачэй зарослы чорнаю барадою. — Папрасіліся, каб па арэхі пусцілі. Мы, вядома, пусцілі, думалі, што і нам прынясуць. А яны як пайшлі зранку, дык як у балота праваліліся. Не ведаем, ці дачакаемся.

«Цяпер іх сюды і бізунамі не загоніш», — падумаў я. Ды не сказаў пра гэта работнікам. Навошта людзям душу расцвельваць? Яны і так як сонныя поўзаюць.

— Са студні ваду бралі б, — кажу. — Са студні бліжэй.

— Пустая. Няма вады ў студні. Усю леў выпіў. Там цяпер толькі жабы крумкаюць.

— Дзядзька, — падышоў бліжэй Андрэй, — адвязалі б вы гэтага льва. Чаго ён сядзіць, як сабака на прывязі? Няхай сам ваду піў бы.

— Трэба, каб мы насілі. Леў ваду з ручая выпівае і ўсе хваробы і з народу, і са скаціны ў сябе ўбірае. Сама Баба Яга нам так сказала.

Баба Яга сказала… Вось паскудніца. І сюды дапяла. І гэтых цёмных людзей узбаламуціла. Ад сям'і адарвала, ад зямлі. Хоча, каб усё наадварот рабілася. Нездарма спявала, што ўвесь свет перакруціць.

— Дзядзька, дзе Баба Яга жыве? — пытаюся.

— Усё ходзяць, усё пытаюцца, — няласкава прамовіў барадаты работнік. — А нам рабі. Тысячу гадоў ільва поім, ніяк не напоім.

— Зараз мы напоім, — сказаў Дзіма. — Вы адпачніце.

Барадаты работнік усміхнуўся:

— За гэта вялікае дзякуй скажам.

Не спадабалася мне, што Дзіма згадзіўся ваду насіць.

«Выскачыў як Піліп з канапель, — думаю. — Так мы і да ночы Бабу Ягу не знойдзем».

Пакуль я гэтак разважаў, Дзіма скамандаваў:

— Ланцужком станавіцеся. У шапку не спаць. Каб без затрымкі ваду адзін аднаму перадавалі.

Дзіма стаў каля ручая, за ім — Іра, потым — Андрэй, далей — Сяргей і нарэшце я. Мне выпала каля самага льва стаяць.

— Калі ўволю вады не дасі, то я цябе за нагу ўкушу, — сказаў чалавечым голасам леў.

У мяне пот на ілбе выступіў. Што ж рабіць? Укусіць, гэтая звяруга ўкусіць. Адным вядром яго не напоіш.

— Пачынаем, — крыкнуў Дзіма.

— Пачакай! — галёкнуў я. — Аднаго вядра мала. Трэба яшчэ два. Хутчэй будзе.

— Можна і тры, — азваўся барадаты работнік. — У нас вёдзер хапае.

Ён выцягнуў з куста тры вядры і аддаў Дзіму. Дзіма зачэрпнуў ваду і перадаў Іры, Іра — Андрэю, Андрэй — Ані, Аня — Сяргею і Сяргей — мне.

— Пі, - паставіў я вядро.

Леў пацягнуў ротам і адразу выжлукціў паўвядра, другі раз пацягнуў — да кропелькі асушыў. Скасавурыў вочы:

— Мала.

— Бяры, — падаў Сяргей другое вядро.

— Пустое забяры, — напомніў я.

Леў зноў два разы пацягнуў ротам, забарабаніў хвастом па студні:

— Мала.

Добра, што трэцяе вядро Сяргей падаў. Інакш укусіў бы мяне леў за нагу.

— Пі, халера на цябе.

— А ты не лайся, — сказаў леў і імгненна выжлукціў ваду.

У мяне рукі анямелі гэтыя вёдры без перадыху падаваць, а леў п'е і з мяне вачэй не зводзіць.

— Вось гэта прорва, — выцер пот з ілба Сяргей. — Лье, як у бочку.

— Як у цыстэрну, — паправіў я Сяргея.

Цяжка сказаць, колькі вёдзер вады ён выпіў. Я спачатку лічыў. Да двухсот далічыў, а потым заблытаўся. Дый не дзіва. У мяне кругі перад вачамі пайшлі. Але і леў, заўважыў, стаў памалей піць. Абрадаваўся я, гукаю:

— Хутчэй, хутчэй! Ён здаецца.

Добра, што закрычаў. У маіх сяброў адразу сілы прыбавілася. Ажно замільгалі вёдры ў руках. А леў паціхеньку мне:

— Дай адпачыць. Будзь чалавекам. Я табе падару што-небудзь.

— Не падлізвайся, — кажу. — Мы не збіраемся тут тысячу гадоў сядзець.

— Мы цябе так напоім, што лопнеш, — буркнуў Сяргей.

Упаў леў на бок, хвост адкінуў:

— Усё. Болей не хачу.

Работнікі да нас падбеглі, акружылі, рукі паціскаюць, віншуюць. Быццам на свята якое.

— Далі вы яму жару!

— Вунь які жывот пругкі! Ледзьве дыхае.

— Мы тысячу гадоў поім, ніяк не напоім.

— Працуй дружна — не будзе грузна, — кажу работнікам.

А Дзіма:

— Тысячу гадоў лапцем ваду ад берага адганялі. Думаеце, што людзям дапамагалі? Абманула вас Баба Яга. Цяпер хваробы дактары лечаць. Лепей зямлю аралі б, хлеб сеялі б.

— Няўжо абманула? — не паверыў барадаты работнік.

— Яна не толькі вас, але і нас абманула, — сказала Аня. — Шукаем яе, каб правучыць.

— Мы і самі думалі, што пустое робім, — прагаварыў барадаты работнік. — Абрыдла нам гэтая работа. Ну проста самі рукі апускаліся. Але сумленне не дазваляла пакідаць. Абнасіліся, на вераб'іных харчах сядзім. І дома хлеб з мякінаю ядуць. Дамоў пойдзем. Поле ўзаром, збажыну пасеем, пірагоў напячэм, вас у госці запросім.

— А я куды? — зароў леў.

— У лес ідзі, - параіла Іра.

— Дванаццаццю ланцугамі я прыкуты. Не бачыце? Цар лясны — Цмок мяне прыкаваў.

Да студні падышоў Дзіма, пакратаў ланцугі.

— Э-э-э-э, ды яны даўно паржавелі. Гнілыя. Зараз мы цябе раскуём. Молат у вас ёсць? — спытаўся ён у работнікаў.

Барадаты работнік пайшоў у кусты, прынёс вялізны молат.

— Мне яго, напэўна, не падняць, — вінавата ўсміхнуўся Дзіма.

— А я сам раскую, — сказаў барадаты работнік. — Я калісьці ў кузні для асілкаў паліцы каваў. На дванаццаць пудоў і болей.

Барадаты работнік размахнуўся з-за пляча і гахнуў раз, другі. Леў са страху ажно на зямлю прысеў. Але і гнілыя ланцугі на кавалкі рассыпаліся.

— Вось і ўсё, — прамовіў барадаты работнік. — Бяжы ў лес, цар звяроў.

Пачасаў леў лапаю за вухам:

— Не хачу ў лес. Не прывык я ў лесе жыць. Загіну там. Я прывык, каб мяне паілі, каб кармілі.

— Вось да чаго цябе Баба Яга давяла! — паспачувала Іра.

— Што мне цяпер рабіць? Лепей я на ланцугах сядзеў бы.

Бываюць жа такія дзівакі на свеце. Яго з путаў вызвалілі, а ён зноў у путы просіцца.

— Ды не скуголь ты! — з пагардаю прамовіў Дзіма. — Табе трэба было катом нарадзіцца.

Шкада мне стала гэтага няшчаснага льва. Я вырашыў дапамагчы яму.

— Ты куляцца ўмееш? — пытаюся. Леў махнуў галавою:

— Умею.

- І танцаваць умееш?

— Умею. Навучылі работнікі.

— А пераскочыць праз вогнішча зможаш?

— Змагу.

— А дзецям лапу будзеш падаваць?

— Буду.

— Тады ў цырк ідзі. У цырку з такімі задаткамі цябе з рукамі… Не, з нагамі адарвуць, — паправіўся я.

- І накормяць мяне, і напояць?

Я ўсміхнуўся:

- І накормяць, і напояць. Вядома, поседам сядзець, як тут, не будзеш. Давядзецца на арэне выступаць. Ідзі ўверх па гэтай сцяжынцы. Як выйдзеш з лесу, табе кожны хлопчык і кожная дзяўчынка скажа, дзе цырк знаходзіцца. Зразумеў?

— Усё зразумеў, - адказаў леў.

Мы развіталіся з ім, потым паціснулі ўсім работнікам рукі і разышліся. Леў паклыпаў па сцяжынцы ўверх, мы пайшлі налева, а работнікі падаліся дамоў: поле араць.

##### МУЗЫКА-ЧАРАДЗЕЙ І ЯГО ЧАРОЎНАЯ СКРЫПКА

Ідзем няспешна і бачым: сядзіць каля сцежкі хлопец і на скрыпцы іграе. Сам прыгожы: ружовашчокі, светлавалосы. На вышыванай сарочцы васількі цвітуць. А скрыпка, быццам жывая, гаворыць. Дрэвы і кусты замерлі — лістком не варухнуць, хмаркі на небе прыпыніліся — слухаюць, зайка каля елачкі прысеў, вушы натапырыў.

— Дзівосы, дый толькі, - прагаварыў Андрэй Налівайка. — Дзе ён так іграць навучыўся?

— У музычнай школе, — сказаў Сяргей Мазоль. — Уцёк адтуль, бо надакучыла. Цяпер па лесе ходзіць, іграе.

— Вярзеш абы-што, — з папрокам прамовіла Іра. — Гэта ж музыка-чарадзей.

Так, цяпер і мы здагадаліся, што гэты незвычайны хлопец — казачны музыка-чарадзей, які па свеце ходзіць, добрых людзей весяліць, а ліхім панам без нажа сэрца рэжа.

Заўважыў нас музыка-чарадзей, устаў, павітаўся:

— Дзень добры. Хто вы і адкуль, дазвольце пацікавіцца?

- Ідзем мы з-за зялёных лясоў, - неяк па-казачнаму пачала Аня. — Бабу Ягу шукаем. Хочам правучыць яе, каб зла добрым людзям не рабіла.

— Тваімі вуснамі толькі мёд піць, — сказаў музыка-чарадзей.

Як зарагоча Сяргей Мазоль:

— Ха-ха-ха… Мёд піць… Ха-ха-ха… Яе вуснамі мёд піць…

Дзіма Клімовіч Сяргею кулаком у бок:

— Сціхні. А Сяргей:

— Ха-ха-ха… Дзіўна ён гаворыць… Ха-ха-ха…

— Перакладчык табе патрэбен? — прашаптаў са злосцю Андрэй Налівайка. — Спадабалася яму, што мы Бабу Ягу шукаем. Вось і гаворыць.

— Спадабалася, што Бабу Ягу шукаем… Ха-ха-ха…

Яшчэ болей рассмяшыў Сяргея. Ажно прысеў ён, рагочучы.

— Сціхні. Каму кажу? Вось як дам нагою, дык на хвойку заскочыш, — прагаварыў Дзіма.

Нарэшце дайшло да Сяргея. Адразу перастаў смяяцца. Як вады ў рот набраў.

Падышоў да яго музыка-чарадзей, пацікавіўся:

— Чаму ты так звонка смяяўся?

— Ён радаваўся, што цябе, музыку-чарадзея, сустрэў, - апярэдзіў Сяргея Андрэй Налівайка.

— У небяспечную дарогу вы выправіліся, — прагаварыў музыка-чарадзей. — Трэба і мне з вамі пайсці. Магчыма, мая дапамога спатрэбіцца.

А Сяргея як хто за язык пацягнуў:

— Што ты са сваёю скрыпкаю зробіш?

— Паказаць? — пытаецца музыка-чарадзей.

— Пакажы.

Узняў музыка-чарадзей скрыпку і рэзнуў полечку. Я адчуў, што мае ногі быццам самі сабою заскакалі. Схапіўся за калені, каб стрымаць, а яны ўсё роўна скачуць. «Дзе маё ні прападала», — думаю. І давай нагамі перабіраць. А затым і спяваць пачаў:

Танцуй, Мацей,
Не шкадуй лапцей.

Думаеце, што так толькі са мною сталася? Я хоць адзін танцаваў. А вось Сяргей дык Іру падхапіў і давай каленцы выкідваць. Дый частушку завёў, нават цікавейшую, чым я:

Патанцуем, паспяваем,
Бабу Ягу адшукаем.
Дзверы ў хатцы падапрэм,
А ката дык забярэм.

А побач Андрэй Аню круціць, спявае:

Эх, Баба Яга,
Касцяная нага,
У чужое проса
Не сунь свайго носа.

Дзіму, як і мне, не дасталася пары. Дык ён адзін упрысядкі пусціўся.

Іграе музыка-чарадзей, а мы танцуем, як ашалелыя. Каб хто гэта на відэамагнітафон запісаў і ў школе паказаў, то ўся школа ад смеху покатам качалася б.

Нарэшце зжаліўся над намі музыка-чарадзей, скончыў іграць. Мы, вядома, адразу танцаваць пакінулі. Сорамна нам стала! Так сорамна, што хоць скрозь зямлю праваліся.

— Бачылі, што можа мая скрыпачка? — смяецца музыка-чарадзей.

Дзіма таўхануў Сяргея локцем у бок:

— Усё з-за цябе.

Маўчыць Сяргей. Як язык праглынуў.

— Вы хоць у школе пра гэтыя танцы не расказвайце, — шэпча Андрэй Налівайка. — Згарым ад сораму.

А Іра, відаць, знарок, каб пазлавалі:

— Я скажу, каб вас у танцавальны гурток запісалі.

— Хадзем, — буркнуў Дзіма. — Не на танцпляцоўку прыйшлі.

Апусціўшы вочы, мы пацягнуліся па сцяжынцы.

##### ГУЛЬНЯ Ў ХОВАНКІ

Прайшлі сто метраў, не болей — насустрач дзядок тупае. Тоўсценькі, кругленькі, як мячык. На галаве ў яго залатая карона, а на кароне каштоўныя камяні гараць, пераліваюцца. Пад пахаю вялізную кнігу трымае.

- І цар-чараўнік тут! — усклікнуў музыка-чарадзей. — Зараз прапануе вам у хованкі пагуляць.

— Гэты цар з казкі «Сіняя світа налева пашыта»? — пытаюся.

— Адтуль. Перахітрыў дзяцюк Сіняя світа цара-чараўніка. Памятаеце? Птушка Нагай яму дапамагала. Перакінула яго ў пярынку, узяла пад крыло, занесла ў царскі палац і палажыла соннаму цару за пазуху. І сам цар шукаў Сінюю світу, і ягоныя слугі шукалі, ды не знайшлі.

- І тады цар адпісаў яму сваю палавіну царства?

— Спачатку адпісаў, а пасля адабраў. Вы лепей не звязвайцеся з ім.

Падбег цар-чараўнік да нас і адразу:

— Давайце ў хованкі гуляць.

— Некалі нам, — прагаварыў Дзіма.

А цар яму паперку пад нос суне.

— Распішыся.

— Я зусім пісаць не ўмею, — схлусіў Дзіма.

— А ты крыжык пастаў. Калі схаваецеся ад мяне — паўцарства вам, а не — галава з плеч. Пастаў крыжык.

— Не патрэбна нам вашае паўцарства, — азвалася Аня. — Ідзіце сваёю дарогаю.

Цар-чараўнік ажно плячамі перацепнуў.

— Няўжо не патрэбна?

— Не па-трэб-на! — крыкнулі разам.

Думалі, што цяпер адчэпіцца ад нас, што, як казала Аня, пойдзе сваёю дарогаю. Ды памыліліся.

Цар-чараўнік нечакана заплакаў. Вялікія, як боб, слёзы каціліся па яго шчоках, мачылі бараду.

— Не шкадуеце вы мяне. Старога чалавека не шкадуеце, пакрыўдзілі. Вы кепскія. Вельмі кепскія.

«Вырашыў слязьмі праняць, — здагадаўся я. — Не скокам, так бокам. Хітры гэты дзядок, ой хітры! З ім трэба востра вуха трымаць». Хацеў я папярэдзіць сяброў, каб не паддаваліся на яго хітрыкі, ды Аня ні ў пяць ні ў дзесяць:

— Давайце пагуляем. Толькі не плачце.

У цара-чараўніка адразу слёзы высахлі, твар ажно засвяціўся ад шчасця.

Дастаў з кішэні гусінае пяро:

— Распішыся.

Мы думалі, што Аня перавядзе на жарт, і на гэтым усё скончыцца. А яна паважна, як які прафесар, узяла гусінае пяро і распісалася. Цар-чараўнік ажно падскочыў ад радасці.

— Ад мяне Сіняя світа хаваўся. Ён стаяў перада мною добрым малайцом, па двары бег чорным собалем, пад вароты бег белым гарнастаем, па полі бег шэрым зайцам. Забег на вялікі луг у трыдзевятае царства і перакінуўся ў тры кветкі розных колераў, але яго я знайшоў. У другі раз забег за трыдзевяць зямель, у трыдзесятае царства, перакінуўся ў рыбу-акуня і схаваўся ў мохавым балоце — і там яго знайшоў. Вы ад мяне таксама не схаваецеся. Бачыце чароўную кнігу? — цар-чараўнік паказаў на тую вялізную кнігу, якую трымаў пад пахаю. — Гэтая кніга ўсё-ўсё ведае. Яна мне ўсё-ўсё раскажа. Што ж будзе? Як думаеце?

— Крыху пагуляем і разыдземся, — сказаў Сяргей.

Цар тоненька захіхікаў:

— Галовы вам паадсякаю.

Ну й дзядок! Ну й пярэварацень! Спачатку слязьмі заліваўся, а цяпер на сёмым небе ад радасці. І навошта мы спыніліся? Хай бы сам ад сябе і хаваўся. Усё з-за Ані. Пагуляць ёй захацелася…

Цар-чараўнік гучна шчоўкнуў пальцамі, пацёр рукі.

— Хавайцеся.

Я хацеў бегчы ў лес, знайсці там якое дупло, залезці ў яго, да самай ночы не вылазіць. Дзіма, Андрэй і Іра таксама, заўважыў, нарыхтаваліся навастрыць лыжы. Галава з плеч — гэта не жартачкі. Але Аня спыніла нас:

— Пачакайце. Не разбягайцеся.

Яна расшпіліла партфель, дастала тэрмас. «Апошні раз хоча чаем напаіць», — нявесела падумаў я.

— Я з ручая вады набрала. Запас бяды не чыніць, — чамусьці пахвалілася, адкруціўшы крышку.

— Жывой вады? — ажно напяўся цар-чараўнік.

— Звычайнай, — усміхнулася. — А пасля пытаецца ў нас:

— Хлопчыкі, у каго сцізорык з сабою ёсць?

— У мяне, — прамовіў Андрэй.

— Зрэж, калі ласка, бярозавую галінку.

Паціснуўшы плячамі, Андрэй падышоў да маладзенькай бярозкі, коса зрэзаў галінку, падаў Ані.

Мы не разумелі, навошта ёй гэтая галінка спатрэбілася. Цара-чараўніка галінкаю па спіне пасцёбаць, каб глупствам не займаўся? Дык для яго трэба было б не галінку зрэзаць, а добрую ляшчыну. Каб скура пісягамі пакрылася. Інакш не дойдзе да яго.

Аня ўзяла галінку, зрэзаным канцом апусціла ў тэрмас з вадою, крыху патрымала і асцярожна выняла.

— Глядзі, - паказала цару-чараўніку. — На зрэзаным канцы кропелька.

— Кропелька, — шмаргануў носам цар.

— А хутка кропелькі не стане. Знікне. Ты хацеў, каб мы схаваліся. Спачатку адгадай, куды кропелька схаваецца. Згодны?

— Згодны. Гэта я і без чароўнай кнігі адгадаю.

Цар-чараўнік, не зводзячы вачэй, пазіраў на кропельку, якая крышталікамі пералівалася на сонцы.

Нечакана кропелька знікла.

— Дзе яна? — усклікнуў цар-чараўнік.

— Шукай, — сказала Аня. — Сам гульню прыдумаў.

Цар-чараўнік выхапіў з Аніных рук галінку, стаў хутка-хутка круціць яе.

- І тут няма. І тут няма. Куды падзелася кропелька?

Схамянуўшыся, разгарнуў кнігу, паклаў на траву і, укленчыўшы, пачаў чытаць, смешна, як заяц, перабіраючы губамі.

Устаў, як збянтэжаны Саўка.

— Пра кроплю ў чароўнай кнізе не напісана. Яшчэ раз апусці.

— Можна яшчэ раз.

Цяпер цар-чараўнік кроплю далонямі закрыў. Напэўна, каб у бяздоннае неба не паляцела.

— Няма! — крыкнуў. — Зноў знікла. Дзе ж яна?

— Здаешся? — спыталася Аня.

Цар-чараўнік сарваў з галавы карону, кінуў вобзем.

— Прапала кароўка — хай прападае і вяроўка. Прыйдзецца аддаць гэтым злыдням паўцарства! І чароўная кніга мне не дапамагла.

— Супакойся, — сказала яму Аня. — Тваё паўцарства хай у цябе застаецца. На чароўную кнігу спадзяваўся? Законы прыроды трэба ведаць. Фізіку. Перад фізікай твая чароўная кніга нішто. Хочаш даведацца, дзе кропля? Няма яе.

— Зусім няма? — не паверыў цар-чараўнік.

— Зусім няма. Яе паглынулі капіляры дрэва, а потым па гэтых капілярах вада паднялася да лісцяў і выпарылася ў прастору.

— Давай яшчэ ў што-небудзь пагуляем, — прапанаваў цар-чараўнік.

— Мае загадкі адгадай, — сказала Аня.

Цар-чараўнік сеў на траву, скрыжаваўшы ногі:

— Загадвай.

— Якое значэнне маюць пругкія валаскі на падэшвах ног зайца?

— Яны ў яго, каб іголкі ў падэшвы не калоліся, — хуценька адказаў цар-чараўнік.

— Пругкія валаскі аслабляюць сілу ўдара ў час скачка.

Цар-чараўнік пачасаў бараду, скрывіўся:

— Яшчэ загадвай.

— Для чаго лісе патрэбен вялікі хвост?

— Каб зімою сляды за сабою замятаць.

— Не так. Хвост дапамагае лісе рэзка паварочвацца. Ён у яе быццам паветраны руль.

— Яшчэ адну.

«Вось ліпучка, — падумаў я. — Трэба ўцякаць ад яго. Ён тут нас да самага вечару пратрымае».

— Чаму пялёсткі руж нават пасля моцнага дажджу застаюцца заўсёды сухімі? — спыталася Аня.

— Сонца іх высушвае.

— Не адгадаў. Пялёсткі руж маюць масляністае рэчыва. Дзякуючы яму яны не змочваюцца вадою.

Цар-чараўнік усхапіўся, тупнуў нагою:

— Я вас не адпушчу! Я вас у сваё царства забяру!

— Мы гэтак не дамаўляліся, — кажу. — Хіба ты забыўся пра сваё царскае слова?

— А вы няправільна гулялі са мною. Не адпушчу!

Не ведаю, што было б, калі б не музыка-чарадзей. Паглядзеў ён на цара-чараўніка, сказаў:

— Я ваўкоў у лес прагнаў, чарцям і ведзьмам даў рады. Знайду месца і для цябе, цара-абманшчыка.

Узняў ён скрыпку, павёў смыкам па струнах — задрыжэў, закалаціўся цар-чараўнік як асінавы лісцік, потым закруціўся як ваўчок, узняўся і паляцеў над самымі дрэвамі.

— Цяпер ён сюды толькі праз сто гадоў вернецца, — усміхнуўся музыка-чарадзей, скончыўшы іграць. — Вось і спатрэбілася вам мая скрыпачка, дапамагла. А вы мне не верылі. Давайце развітаемся. Добрыя людзі мяне чакаюць.

Музыка-чарадзей развітаўся і пайшоў паціхеньку. А мы ўсё стаялі і глядзелі, пакуль яго постаць не знікла ў гушчары.

##### ШТО ПАРАІЎ НАМ ОХ

Села Аня на яловы пень і цяжка ўздыхнула:

— Ох, замучыў мяне гэты цар.

Толькі так яна сказала — выскачыў з-пад пня маленькі дзядок з сівою барадою:

— Чаго ты мяне клікала, гаспадынька?

Спалохалася Аня, зуб на зуб у яе не трапляе.

— Я-я-а не к-клікала. Я-я-а а-адпачываю.

— Клікала, — стаіць на сваім дзядок. — Я добра чуў, як ты сказала: «Ох».

Дык гэта ж Ох з казкі «Ох і залатая табакерка», — здагадаўся я.

Прычасаў дзядок пальцамі сівую бараду:

— Правільна. Я людзям дапамагаю. Але ўжо тысячу гадоў ніхто мяне не выклікаў. Апошні раз сюды сіраціна Янка, леснікоў сын, з пярэстым катком прыходзіў. Я яму залатую табакерку даў.

Абрадаваўся я. Так абрадаваўся, што і выказаць немагчыма. «Хопіць па лесе блукаць, — думаю. — Цяпер Ох загадае Бабе Язе, каб нашых настаўнікаў разбудзіла. Яго толькі папрасіць трэба, і ён усё-ўсё зробіць».

— Дык што вы ад мяне патрабуеце? — пытаецца Ох. — Можа, варанай капусты вам прынесці? Можа, пірагоў ці бульбы ў мундзірах? Магу каралеўскі палац для вас пабудаваць і жалезны мост да яго вылажыць. Магу залатую карэту з шасцю коньмі даць.

— Не патрэбен нам палац. Нам і дома някепска жыць, — сказала Іра.

Паківаў галавою Ох:

— Такіх дзівакоў я ніколі не сустракаў. Ад каралеўскага палаца адмаўляюцца!

— Нам трэба настаўнікаў разбудзіць, — прагаварыў Андрэй. — Шкада іх. Дый школу закрыюць. Баба Яга знарок зрабіла, каб нашы настаўнікі паснулі. Загадайце ёй, каб разбудзіла.

— А-а-а, — працягла вымавіў дзядок, — дык вы з тае школы, дзе настаўнікі заснулі! Чуў нядаўна, як Баба Яга Цмоку хвалілася, што вашу школу закрыюць. Але ж і вы вінаватыя. Урокаў не хочаце вучыць.

— Вінаватыя, — апусціў галаву Дзіма Клімовіч. — Дапамажыце, калі ласка.

Ох бездапаможна развёў рукамі:

— Не змагу. Я і жалезныя масты ўмею будаваць, і каралеўскія палацы. А ўрокаў вывучыць не змагу. Я ў школу не хадзіў. Раней школы толькі для багатых былі. Самі ведаеце.

— А вам не трэба вучыць урокаў, - кажу. — Вы Бабе Язе загадайце. Яна спалохаецца вас і разбудзіць настаўнікаў.

— Не ўмею загадваць. Я толькі ўмею рабіць. Работнік я, а не пан.

— Дык што вы нам параіце? — пытаюся.

— Адкрыйце кнігі і вучыце ўрокі. Калі вывучыце ўсё-ўсё, што вам настаўнікі на сёння задалі, то яны адразу прачнуцца. Ад радасці. Спадуць чары Бабы Ягі, а сама яна ў балота ўпадзе, загрузне там. Вы пачуеце, калі ў балота праваліцца. Магутны пошчак пойдзе па лесе, усе лісцікі, травінкі-былінкі здрыгануцца. Тады вы дамоў спяшайцеся. Спяшайцеся, на ўрокі не пазніцеся. А другой рады няма. І больш каб без патрэбы не клікалі мяне. Я стары, цяжка мне наверх вылазіць.

Прамовіў гэтак Ох і знік. Быццам і не было яго.

— Гэта не сон? — працёр вочы Сяргей Мазоль.

— Не сон, — сказала Аня. — Вымайце кнігі. Будзем урокі вучыць.

Мы расшпілілі партфелі, дасталі кнігі, а вось Сяргей, як звычайна, заўпарціўся:

— Не хочацца вучыць.

— Расшпіляй партфель, — крануў яго за плячо Дзіма Клімовіч. — Я цябе ў барані рог скручу.

А Сяргей на гэты раз і Дзімы не спалохаўся:

— Хоць у казіны рог сагні — усё роўна не буду. Не хочацца.

Дзіма развёў рукамі: маўляў, нічога не зробіш, яму хоць кол на галаве чашы.

— Ты хочаш міліцыянерам стаць? — запытала Іра.

— Хачу.

— Але ж настаўнікі спяць.

— Ну і хай яшчэ паспяць. Хіба ім кепска?

— З Бабай Ягой лягчэй ваяваць, чым з табою, — у роспачы прагаварыла Іра. — Хіба не разумееш, што могуць школу закрыць? Даведаецца хто-небудзь, што настаўнікі спяць, пазвоніць у раён, і ўсё. А цябе ніхто за міліцыянера не возьме, пакуль школу не закончыш. Дык будзеш вучыць?

— Буду, — выціснуў Сяргей.

Усё-ткі малайчына Іра. Хутка Сяргея пераканала, паслухаўся яе. Відаць, нездарма яны ўдвух танцавалі, калі музыка-чарадзей на скрыпцы іграў.

Сеўшы пад дрэвамі, мы пачалі старанна вучыць урокі. Прайшло колькі хвілін. Глядзім — Сяргей носам клюе. Нездарма пра такіх, як ён, кажуць: спіць над кнігаю.

— Прачніся, — таўханула ў плячо Іра.

Сяргей узняў галаву, пазяхнуў:

— Не лезе навука ў галаву.

— Улезе, — сказала Аня. — Ты вучы старанна.

— Усё роўна нічога не выйдзе з гэтай задумы.

— Чаму не выйдзе?

— А Света Мялешка і Пеця Тарасевіч у класе спяць.

— Яны вывучылі. Забыўся, як хваліліся? Таму Баба Яга і дзьмухнула на іх, каб заснулі. Са злосці.

— Што ж, трэба вучыць, — згадзіўся Сяргей.

Цяпер Іра побач з ім села. Адно ён вочы заплюшчыць, а яна яму кулачком у бок. І, ведаеце, дапамагло. Раптам чуем — пошчак пайшоў па лесе, лісцікі, травінкі-былінкі здрыгануліся.

— Ура! — крыкнуў Андрэй Налівайка. — Баба Яга ў балота правалілася.

— Ура! — крыкнулі мы за ім.

Падхапіліся і бягом па сцяжынцы. Глядзім — ускраек засвяціўся. Мы з усіх ног — наша школа стаіць, а каля школы дырэктар Анатоль Лукіч. Непадалёку, на лаўцы, Ігар Аляксеевіч і Іна Аляксандраўна сядзяць, размаўляюць аб чымсьці.

— Дык мы каля самай школы былі, - здзівіўся Дзіма.

— Казка. У казках усякае бывае, — кажу яму.

— Бяжым! Ужо, напэўна, званок празвінеў, - захвалявалася Аня.

Мы дружна выбеглі з лесу.

— А вы чаму спазніліся? — спыніў нас каля дзвярэй Анатоль Лукіч.

— Ён нічога не ведае, — прашаптаў Андрэй. — Расказаць?

— Не трэба, — прыціснула палец да вуснаў Аня.

- Ігар Аляксеевіч! Іна Аляксандраўна! — паклікаў Анатоль Лукіч. — І вы на ўрок ідзіце.

Усміхнуўшыся, мы пабеглі ў клас.

#### Частка другая. СЯБРЫ ПАЗНАЮЦЦА Ў БЯДЗЕ

##### ДЗІЎНЫ ГОСЦЬ

Пасля таго як мы сустрэліся з казачнымі героямі, прайшоў тыдзень. Ні слова анікому пра гэта ніводзін з нас не сказаў. Праўда, у Сяргея Мазаля язык свярбеў. Вельмі хацелася яму пахваліцца, хацелася, каб даведаліся, які ён смелы і дасціпны. «Я раскажу, я раскажу», — штодзень бубніў пад нос. Нарэшце Іра Кавалевіч не вытрымала: «І пра тое, што пад скрыпку музыкі-чарадзея танцаваў, таксама раскажаш?» Сяргей адразу як язык прыкусіў. І да ўрокаў стаў рыхтавацца. Мы таксама стараліся, падручнікаў з рук не выпускалі. Чаму так змяніліся, спытаецеся? Усё-такі страшнавата было. А што, калі зноў які нячысцік у школу завітае? Невядома, што на гэты раз прыдумае. Прыблізна так разважаў цяпер кожны з нас.

Але на гэтым казачная гісторыя не закончылася. Вось як пачаліся новыя прыгоды.

У суботу я прыбег са школы, партфель, як звычайна, пад стол. Няхай паляжыць да нядзелі, яму таксама патрэбен нейкі адпачынак.

— Мама, — крычу, — есці давай. Галодны. Зубы аж ляскаюць.

Мама чамусьці на дыбачках падышла да дзвярэй, зачыніла іх на зашчапку. А твар у яе нейкі не такі, як заўсёды: ці то кіслы, ці то пахмурны. Не разабраць адразу.

Я спачатку падумаў, што з татам пасварылася. У іх часам такое здараецца: зранку пасварацца, а вечарам мірацца.

— Што сёння варыла? — гучна пытаюся.

А мама:

— Цішэй!

І такімі спалоханымі вачамі глядзіць на мяне! Такімі спалоханымі, што перадаць немагчыма. Мне ажно не па сабе стала.

— Мама, што здарылася?

Я адчуў, як міжволі задрыжаў мой голас. Мама прыціснула палец да вуснаў:

— Цішэй. Ён пачуе. Зноў сюды прыпрэцца.

Твар у мяне, напэўна, стаў круглы, як мяч, бо я спачатку набраў у рот паветра, а ўжо пасля выдыхнуў:

— Хто прыпрэцца?

— Ён, — ледзь не са стогнам вымавіла мама.

— Хто ён? — пытаюся, ледзь-ледзь варушачы вуснамі.

— Шар-ла-тан, — па складах прамовіла мама.

— Шарлатан? — перапытваю, чамусьці пазіраючы пад стол.

— Але, шарлатан, абманшчык, па-іншаму, — стала хутка-хутка тлумачыць мама. У яе быццам другое дыханне з'явілася. — Ён спачатку да бабкі Веркі трапіў, пытаўся, у якой хаце школьнікі ёсць. Бабка Верка да нас яго накіравала. Прыходзіла нядаўна. Ці быў, пыталася. Ой, і напалохалася яна! Дый у мяне яшчэ ногі дрыжаць, да сябе не дайду.

Я глядзеў на маму шырока раскрытымі вачамі. Цікава завязка пачынаецца. Вельмі цікава. Нейкі махляр, прыблуда ў нашай вёсцы з'явіўся. Цікавіўся, дзе школьнікі жывуць. Чаму так? Чаму?

Мне вельмі захацелася знайсці яго, паназіраць за ім: здалёку, непрыкметна, як гэта робяць дэтэктывы ў прыгодніцкіх фільмах.

— Мама, а які ён? У што апрануты? — пытаюся, ціснучыся да дзвярэй.

— Не пушчу! І за парог не пушчу! — замахала рукамі мама, адпіхваючы мяне. — Дома сядзі.

— Ну, буду сядзець, — згаджаюся неахвотна. — А ўсё-ткі: які ён?

— Дзіўны, — коратка адказала мама.

«Дзіўны…» Штосьці тут не так. А ці не палохае мяне мама? Знарок, каб з хаты не выходзіў, каб урокі вучыў. На гэта яна здатная. Як памятаю, заўсёды нечым страшыць мяне. Калі быў яшчэ зусім малы, дык казытухай страшыла. Казала, што тая казытуха ў жыце жыве, што дзяцей яна ловіць і казыча. Слухаў я маму, слухаў і аднойчы пайшоў у жыта тую казытуху шукаць. Паглядзець на яе захацелася. Да самага вечару праблукаў у жыце. Ледзь знайшлі мяне там.

— Мама, ты не хлусіш? — пытаюся.

— Праўду кажу. Дзіўны ён. Убачыў праз акно, што трактар па вуліцы едзе, — і за ложак. Хавацца. Я ўхапілася за каптан і назад цягну. Што было б, калі б хто зайшоў у хату і ўбачыў, што мужчына за ложкам хаваецца?… Я цягну, а ён вырываецца, крычыць: «Жалезны Цмок паехаў!..»

Я на хвіліну ўявіў, як мама цягне таго шарлатана, і не вытрымаў, засмяяўся.

— Чаго смяешся? — нахмурылася мама.

— Смешна, — кажу. — Ты цягнеш, а ён, як пацук, вырываецца.

— Табе смешна, а мне не, — пакрыўдзілася мама. — Ледзь выцягнула яго. Потым ён на кухню зайшоў. Убачыў, што газ гарыць, і ў крык: «Дракон! Агнём плюецца!» Датуль не супакоіўся, пакуль газ не выключыла. Я капусту ставіла варыць. Так і не зварыла. Пра ўсё забылася.

— Хіба ён шарлатан? — кажу. — Проста дзівак. І ўсё. Пасмяяцца вырашыў.

Мама пацягнула за ручку дзвярэй, каб упэўніцца, ці добра зачынены, і зноў зашаптала:

— Я пасля здагадалася, што ён знарок такія конікі выкідваў. Хацеў з панталыку мяне збіць. Каб сцібрыць што-небудзь. Вочы ў яго, як у сапраўднага злодзея, па ўсіх кутках бегалі.

А калі гэта?… Калі?… Не, напэўна, не. Я адагнаў здагадку, якая пранеслася ў галаве.

- І апрануўся ён так, каб з панталыку збіць, — працягвала мама. — Лапці на нагах, штаны зрэбныя…

— А барады ў яго не было? — вырвалася ў мяне.

Мама падазрона зірнула на мяне:

— А ты адкуль ведаеш?

Цяпер я быў упэўнены, што гэты дзіўны госць, які так напалохаў маму, — работнік. Той работнік, які са сваімі сябрамі тысячу гадоў льва-небараку паіў. Ён жа абяцаў, што пірагамі нас пачастуе. Вось і прыйшоў, каб да сябе запрасіць. Ды хіба скажаш пра гэта маме?

— Цяпер усе дзівакі бароды паадпускалі, - знайшоўся, як адказаць.

Мама згодна кіўнула галавою:

— Так. Ледзьве з хаты яго выпхнула.

А я ажно трымцеў ад хвалявання. Розныя думкі, крыху блытаныя, адна за адною мільгалі ў маёй галаве.

Работнік у вёсцы. Селянін-работнік з'явіўся. Бач, трактара спалохаўся. Што ж, ні трактара, ні газу ён у вочы не бачыў… Мама лічыць, што хацеў яе з панталыку збіць… Назаўжды і маме, і яму гэты дзень запомніцца… Значыць, прыйшоў, каб да сябе запрасіць. А можа, зусім не на пірагі? Можа, іншая патрэба ёсць? Сярод белага дня прыйшоў, хоць і страшна было. Чаму? Чаму шукаў нас, сваіх знаёмых?… Не, цяжка на гэтыя пытанні адказаць. Трэба з работнікам сустрэцца. Ён дзесьці тут, непадалёку. Магчыма, каля школы, каля лесу. У лесе яму спакойна. Сядзіць ды назірае зводдаль. Як жа сустрэцца з ім? Як? Не пусціць мама на двор, калі праўду скажу. Прыйдзецца хлусіць. Што ж прыдумаць, каб пусціла?

— Мама, — кажу, — ты дарэмна спалохалася. Той дзядзька не шарлатан, а артыст. Ён у спектаклі ролю селяніна іграе. Дарэвалюцыйнага селяніна. Вось і вырашыў праверыць, ці добра іграе, ці падобны на старажытнага селяніна. Знарок у нашу хату прыйшоў.

Мама зайшла на кухню, села на табурэтку. Я пратупаў за ёю:

— Мама, ён артыст. Артысты дзівакі. Не верыш?

Мама абхапіла рукамі галаву:

— Міхась, галава ў мяне ажно расколваецца. Схадзі да бабкі Веркі. У яе ёсць таблеткі ад галавы. Прынясі.

Я спачатку не паверыў, што так пашчасціла. Нядаўна рукі настаўляла, трымала, каб не ўцёк. А цяпер сама выпраўляе.

— Схадзі да бабкі Веркі, - паўтарыла мама ў другі раз.

— Добра. Схаджу. Я хутка вярнуся. А ты пакуль на галаву мокры ручнік пакладзі.

На двор я вылецеў, як на крылах. Хутчэй! У школу хутчэй! Да лесу. Галоўнае — з работнікам сустрэцца. А пасля на адной назе завярнуся — і да бабкі Веркі.

##### СКЛАДАНАЯ СІТУАЦЫЯ

На школьным двары я ўбачыў Дзіму Клімовіча. Вядома, абрадаваўся. Усё-ткі ўдвух весялей селяніна-работніка шукаць.

Мне хацелася, каб Дзіма першым падышоў да мяне, каб спытаўся, чаго прыйшоў. Я, канечне, спачатку крыху павадзіў бы яго за нос, а потым усё па парадку расказаў бы. Ды Дзіма быццам не заўважаў мяне. Ён бегаў кругамі па школьным двары, высока падымаючы ўгору калені.

Што ж, кожны свой гонар мае. Я сеў на лаўку. А сядзець зусім не хацелася. «І калі ж ён набегаецца?» — думаю. Нарэшце не вытрымаў, паклікаў:

— Дзіма, хадзі сюды.

— Не магу, — чую ў адказ. — У мяне трэніроўка.

Што ж рабіць? Ён, відаць, не хутка сваю трэніроўку закончыць. Бегае, як заведзены.

— Можа, хопіць? — гукаю.

— Не. Яшчэ паўгадзінкі пабегаю.

Хіба мог я гэтулькі чакаць? Усхапіўся з лаўкі — і за ім. Бягу ззаду, расказваю:

— Селянін-работнік да нас у вёску прыходзіў. Нядаўна ў нашай хаце быў. Маму так напалохаў, што і цяпер у яе ногі дрыжаць.

Дзіма як пачуў гэткае, дык адразу пра сваю трэніроўку забыўся. Спыніўся як укопаны, на мяне пазірае.

— Няўжо той работнік прыходзіў, які льва паіў?

— Той, Дзіма. Той самы. Ён за ложак хаваўся, а мама яго за каптан трымала… Маме галава разбалелася, па таблеткі мяне паслала.

— За ложак хаваўся?

Я заўважыў, што ў Дзімавых вачах загарэліся дзве іскрынкі-смяшынкі.

— Хаваўся, — кажу. — Убачыў, што трактар па вуліцы едзе, і пабег хавацца. Спалохаўся. Падумаў, што гэта жалезны Цмок.

— А-а-а, — працягла вымавіў Дзіма і, азірнуўшыся, прашаптаў: — Як ты думаеш: дзе ён цяпер?

— Думаю, што дзесьці тут, у лесе.

Дзіма пацягнуў мяне за рукаў:

— Пайшлі.

Вядома, мне вельмі хацелася цяпер жа, не адкладваючы, пайсці ў лес. Але мама… Яна чакае, калі таблеткі прынясу. Спадзяецца…

— Дзіма, мяне мама па таблеткі паслала, — прызнаўся сябру. — Як потым ёй у вочы пагляджу.

Дзіма пачасаў патыліцу:

— Так, складаная сітуацыя…

— Дык я пабягу па таблеткі, а пасля назад. Я хутка. Адна нага тут, другая там.

— Невядома, ці адпусціць цябе маці.

— Невядома, — з горыччу прамовіў я.

Цяжка сказаць, што мы прыдумалі б, калі б я не ўбачыў свайго браціка, другакласніка Міколку. Ён са школы выходзіў.

— Міколка, — паклікаў яго.

Міколка падышоў да нас, спыніўся насупраць і… нечакана заплакаў. Плакаў ён не па-сапраўднаму, а, як кажуць, сілаю выціскаючы з сябе слязу.

— Двойку атрымаў? — здагадаўся я.

— Не-а. Пасля ўрокаў сядзеў, - зарумзаў Міколка. — Па чытанню. Я толькі крышачку запнуўся, а настаўніца мяне пакінула.

— Усе пасляўрочнікі кажуць, што толькі крышачку запнуўся, — па-філасофску зазначыў я.

Міколка глянуў на мяне спадылба:

— Не скажаш маме?

Задаволены, я ажно рукі пацёр. Усё-ткі шанцуе мне сёння.

— Міколка, — пачаў знарок строга, — маме сёння галава баліць, ажно расколваецца. Расхвалявалася яна. Яшчэ і ты яе парадуеш.

— Я не хацеў…

«Вось дзівак, — падумаў я. — Каму хочацца, каб пасля ўрокаў пакідалі? Гэткія добраахвотнікі яшчэ не сустракаліся ў маім жыцці».

— Я крышку запнуўся, — цягнуў, не спыняўся Міколка.

— Цаца, цаца, — пагладзіў яго па галаве Дзіма і дадаў: — Хоць валасы доўгія, але розум кароткі.

— Не смейцеся, — мацней захліпаў Міколка. — Не скажаш маме?

Я падміргнуў Дзіму: маўляў, сачы, хутка мой Міколка на ўсё згодзіцца, вяроўкі з яго можна будзе віць.

— Сам не ведаю, што з табою рабіць, — разводжу рукамі.

— Не кажы. Я за цябе падлогу памыю. Мама скажа, каб ты памыў, а я сам памыю.

Нарэшце я вырашыў парадаваць яго:

— Не скажу. Толькі ты да бабкі Веркі сходзіш. Папросіш, каб таблетак ад галавы дала. Маме занясеш. Добра?

Міколка шчасліва ўсміхнуўся:

— Добра.

І пабег, падскокваючы як кураня.

— Перадай маме, што я ў школе затрымаўся, — крыкнуў яму наўздагон.

— Добра.

— А ўсё-ткі нецікава было б на свеце жыць, калі б не было такіх малых, як твой Міколка. Не засумуеш з імі, - задуменна прамовіў Дзіма.

Я паглядзеў на Дзіму, усміхнуўся:

— Калісьці і мы такімі былі.

Правёўшы вачамі Міколку, мы павярнуліся і пакрочылі ў лес.

##### НЕЧАКАНАЯ НАВІНА

Як і тады, калі шукалі Бабу Ягу, цёпла грэла сонца, у паветры ляталі лёгкія павуцінкі.

Мы прайшлі па дарозе метраў дзвесце, спыніліся.

— Трэба пагукаць, — прапанаваў Дзіма. — Можа, пачуе нас работнік.

— Давай, — згадзіўся я.

— Дзядзька работнік! — першым гукнуў Дзіма.

Пачакалі, азіраючыся. Ціха вакол.

— Дзядзька селянін! — штосілы гукнуў я. Зноў ціха.

— Цяпер удвух гукнем, — звяртаюся да Дзімы.

— Давай.

Як мага набраўшы ў лёгкія паветра, мы дружна крыкнулі:

— Дзядзь-ка ра-бот-нік? Дзе вы-ы-ы?… Дзе вы-ы-ы?…

«Ы-ы-ы», — пераклікаючыся, панеслася па лесе рэха.

— Няўжо ў казку пайшоў? — уздыхнуў Дзіма.

— Я тут, — нечакана пачулася ззаду.

Мы імгненна павярнуліся.

З-за невялікай кашлатай елачкі выглядваў знаёмы барадаты работнік. Той, які льва раскаваў.

— Ура! Знайшлі дзядзьку работніка! Знайшлі! — не вытрымаў я.

— Вы мяне дзядзькам Тодарам клічце, — прагаварыў работнік.

— Дзядзька Тодар, да нас ідзіце, на дарогу, — паклікаў Дзіма.

Дзядзька Тодар, азіраючыся па баках, выйшаў на дарогу.

«Вось драла даваў бы, каб убачыў, што трактар едзе», — падумалася мне.

— Тады, каля студні, я нават не пазнаёміўся з вамі. Сустрэліся і разышліся, — прагаварыў дзядзька Тодар, усё азіраючыся.

— Мяне Міхась зваць, а майго сябра Дзіма, — сказаў я. — А вы чаму за елку схаваліся?

Дзядзька Тодар цяжка ўздыхнуў:

— Каб ведаў, што тут такое робіцца, ніколі не пайшоў бы. У нас не соладка, а ў вас яшчэ мудрэй. Жалезны Цмок проста па вуліцы бегае.

— Дык гэта трактар! — усклікнуў Дзіма. — Ён зямлю арэ. Замест каня. Прычэпяць плугі, а ён цягне. Цмока ў нас ад веку не было. Ён толькі ў вас, у казцы, аціраецца.

— Няўжо тое страшыдла-трактар плугі цягае? — не паверыў дзядзька Тодар.

— У нас яшчэ і камбайн ёсць, — пахваліўся я. — Ён жне і малоціць. У вас цэпам малоцяць, а ў нас камбайн. Лёгка і хутка.

— Шчаслівыя, — зноў уздыхнуў дзядзька Тодар. — А я напалохаўся. Думаў: пасяджу тут да вечара, пачакаю, а як крыху суцішыцца, зноў у вёску пайду. Патрэбныя вы мне.

«Добра, што знайшлі яго, — думаю. — Вось каб ноччу прыйшоў ды ў наша акно пастукаў! Мама, пэўна, здранцвела б, як толькі яго бараду ўбачыла б».

— Дзядзька Тодар, штосьці здарылася ў вас? — спытаўся Дзіма.

— Здарылася, хлопчык. Адгадаў ты. Цмок — цар лясны, пудзіла паганае, — у музыкі-чарадзея скрыпку ўкраў. Не жадае, каб музыка-чарадзей добрых людзей весяліў, радасць ім дарыў. А без скрыпкі музыка-чарадзей як былінка на ветры. Не стала ў яго сілы. Цмок згроб яго ды з сабою пацягнуў. Дзесьці закаваў, хоча голадам замарыць. Няма нашага заступніка. Плачам мы, як дзеці малыя. Рукі апусціліся, і ногі падкасіліся. На вас адно спадзяванне. Вы льва напаілі. Няўжо паганага Цмока не адолееце?

— Дык мы яго ў лес прагналі! — усклікнуў я. — Ён паабяцаў, што будзе ў гушчары сядзець.

Дзядзька Тодар нявесела ўсміхнуўся:

— Такім, як Цмок, паабяцаць, што раз плюнуць. Яны шмат чаго наабяцаюць — толькі вушы развесь. Вылез ён з гушчару, як даведаўся, што вы дамоў пайшлі. Цяпер нам помсціць. Нездарма людзі кажуць: як выбіўся ў паны, так і дзверы стаў адчыняць нагою.

Не думаў я, што гэткае пачую. Няўжо зноў давядзецца з Цмокам сустрэцца? Цяжка сказаць, ці адолеем цяпер. У яго сіла нечалавечая, ды яшчэ чарадзейная скрыпка ў руках. А што ў нас? Кемлівасць. Вось і ўсё. Так, невядома, ці зможам Цмока перамагчы.

Дзіма як адгадаў мае думкі.

— Дзядзька Тодар, — сказаў ён, — а вы папрасіце Цмока, каб музыку-чарадзея адпусціў.

— Хутчэй бусел жарабя народзіць, як ён гэта зробіць, — прагаварыў дзядзька Тодар.

Я зірнуў на Дзіму:

— Дапаможам?

Дзіма некалькі секунд стаяў моўчкі, а потым з сілаю рассек паветра рукою.

— Ах, паганка! Ах, мухаморына! Ашукаў! Нас ашукаў! Дапаможам. Мы яго, мы яго…

— Навучым, як на сабак брахаць, — дакончыў я за Дзіму.

— То пайшлі. Кожная хвілінка дарагая, — сказаў дзядзька Тодар.

І мы, ужо ўтрох, пайшлі па лясной дарозе.

##### ЯК МЫ ЦМОКУ ЗУБ ВЫРЫВАЛІ

Наезджаная калёсамі дарога скончылася. Пачаўся яловы лес.

— Ужо ў казцы мы, — ціха прамовіў я.

— Угу, — выдыхнуў Дзіма.

Дзядзька Тодар збочыў на вузенькую сцяжынку. Мы моўчкі пацягнуліся за ім. Неўзабаве выйшлі на палянку, дзе некалі сустрэлі трох братоў.

— Не натаміліся? Мо прысядзем? — спытаўся дзядзька Тодар.

— Прысядзем, — сказаў Дзіма.

Мы селі на траву. Не ведаю, пра што думалі дзядзька Тодар і Дзіма, а вось у мяне думкі былі невясёлыя. Успомніў маму. Напэўна, сядзіць, чакае, калі вярнуся. Ведала б, што мы тут, у казцы, — прыбегла б. Абавязкова прыбегла б. І Цмока не збаялася б. Дзе ён цяпер, страшыдла, пудзіла паганае? Мабыць, сядзіць на пні ды на скрыпцы іграе. Ён іграе, а маме галава баліць. Хай наадварот было б.

Я лёг на траву, заплюшчыў вочы. Хацелася адагнаць благія думкі. Ляжаць проста так, адпачываючы. Але адпачыць не прыйшлося. Здалёку, дзесьці з гушчару лесу, данёсся нейкі стогн ці нават енк. Гэткага стогну мне яшчэ ніколі не даводзілася чуць. Спачатку чулася глухое: у-у-у. Пасля рэзка пераходзіла на пісклівую ноту: а-а-а.

Я ўскочыў як падсмалены. Дзядзька Тодар і Дзіма таксама ўсхапіліся.

— Што гэта? — крыкнуў Дзіма.

Я паціснуў плячамі, а дзядзька Тодар няўпэўнена прагаварыў:

— Можа, звер які ў пастку трапіў?

Стогн чуўся ўсё выразней і гучней. Тое, што стагнала, відаць, набліжалася да нас. У мяне чамусьці засвярбелі падэшвы. Ці не таму, што хацелася ірвануцца, каб толькі ад гэтай палянкі далей. Ледзь-ледзь стрымліваў сябе.

Да майго пляча дакрануўся Дзіма:

— Міхась, ты не баішся?

Я і вокам не змаргнуў:

— А чаго мне баяцца?

— А мне крыху не па сабе, — прызнаўся Дзіма.

За павароткай, заўважылі мы, штосьці мільганула.

— Яно на палянку ідзе, — дрыготкім голасам прагаварыў Дзіма.

І тут на палянку выйшаў… Хто б, вы думалі? Наш стары знаёмы — пудзіла паганае — Цмок. Яго шчака была перавязана белаю хусцінкаю. Абедзвюма рукамі ён трымаўся за гэтую шчаку і, не сціхаючы, войкаў-стагнаў.

Убачыўшы нас, Цмок спыніўся. Адступіў крок назад, а пасля, падскочыўшы ўгору, зноў залямантаваў: у-у-у, а-а-а…

Мяне як лёдам абдало. «Зараз праглыне», — са страхам думаў я.

Цмок неспадзявана бухнуўся на калені.

— Даруйце! Я больш не буду! — на ўвесь лес закрычаў.

Мы адразу пасмялелі.

— Цішэй, пан Цмок, — паморшчыўся Дзіма. — Чаму абвязаўся? З вайны вярнуўся? Га?

— Крычыш, як быццам цябе рэжуць, — са здзекам прамовіў я.

— Зуб баліць, — вытрашчыў вочы Цмок.

— Баліць? — нібыта здзівіўся я.

— Так баліць, што хоць у прорву кідайся.

— А чаго ты жалезны боб грыз? — накінуўся на Цмока Дзіма.

— Бо хацелася. Дапамажыце. Выратуйце.

Да Цмока падышоў дзядзька Тодар, сціснуў пальцы ў кулак, сваім вялізным, як бохан хлеба, кулаком памахаў перад самым носам:

— Скрыпку аддасі?

- І скрыпку аддам, і смык. А-а-а…

— Скажаш, куды музыку-чарадзея пасадзіў?

— Скажу. Усё скажу. У-у-у… Ратуйце мяне.

Мы з Дзімам адышліся ўбок.

— Што будзем рабіць? — спытаўся Дзіма.

— Думаю, што трэба вырваць гэтаму злыдню зуб. Пасля ён як шоўкавы стане.

— Чым вырвеш? Рукамі? Вось каб якія-небудзь пласкагубцы былі. Учапіліся б удвух і вырвалі б.

— Ёсць іншы спосаб…

Я дастаў з кішэні кавалак тоўстай жылкі. На вуду яе хаваў, на шчупакоў.

— Бяры, — працягнуў Дзіму.

Дзіма ўзяў жылку, усміхнуўся:

— Адным канцом да зуба прывяжам, а другім — да дрэва? Так?

— Так, — згодна кіўнуў я галавою. — А потым па спіне кіем. Рванецца, сам сабе зуб вырве. Іншага ратунку няма.

На гэтым закончыўся наш кароткі кансіліум. Мы падышлі да Цмока.

— Вы мне дапаможаце? — з надзеяю глянуў на нас Цмок.

- І скрыпку аддасі, і музыку-чарадзея адпусціш? — спытаўся Дзіма.

— Усё зраблю, што загадаеце. Я тры ночы не спаў.

— Разяў рот, — загадаў Дзіма.

— Навошта?

Дзіма тупнуў нагою:

— Разяў.

Цмок шырока-шырока разявіў рот, выцягнуўся, як лазіна. Галава яго калацілася, рукі дрыжэлі. Дзіма стаў на дыбачкі, зірнуў у рот.

— Ніколі зубы не чысціў, - паківаў галавою.

— Што? — не зразумеў Цмок.

— Не штокай. Разяў рот! — крыкнуў Дзіма.

Цмок хуценька разявіў рот.

Гледзячы на іх, я ажно заходзіўся ад смеху. А Дзіма адным канцом прывязаў жылку да хваінкі, на другім канцы зрабіў вузельчык і стаў чапляць яго за балючы зуб.

— Хутка ты? — не выцерпеў Цмок.

«Вутка ты», — выйшла ў яго. Вядома, з разяўленым ротам не проста слова вымавіць. А Дзіма чамусьці раззлаваўся.

— Сам ты вутка, — закрычаў.

Кінуў жылку і адышоўся ўбок.

Цмок, як і першы раз, бухнуўся на калені:

— Ратуй.

— Сёння ты як рахманая авечка, а нядаўна зверам быў, - няласкава прамовіў дзядзька Тодар.

— Паспрабуй яшчэ раз, — сказаў я Дзіму.

— Замучыў ён мяне, — прагаварыў Дзіма, беручы ў рукі жылку.

На гэты раз ён усё-ткі накінуў на зуб вузельчык, заціснуў яго. Адышоўся ўбок, загадаў Цмоку:

— Бяжы.

Той вытрашчыў вочы:

— Як? Я прывязаны.

- Ірваніся, каб зуб вылецеў. Толькі не ўцякай ад нас. Мы цябе і на краі свету знойдзем.

— Не, не пабягу, — заўпарціўся Цмок.

— А калі я яму па рэбрах дам? Можна? — азваўся дзядзька Тодар.

— Можна, — згадзіўся Дзіма.

— Не, не, не, не, — заненекаў Цмок.

— Вось пачастую! Я цябе так пачастую, што навек запомніш.

Цмок усхапіўся, прыгнуўся, як спрынтэр, а потым, ірвануўшыся, панёсся. Усё адбылося імгненна. Я нават вокам не паспеў маргнуць.

Дзіма падбег да хваінкі, падняў жылку. На жылцы матляўся вялізны клык.

— Усё-ткі вырваў, - прагаварыў здзіўлена.

— А сам дзе? Куды ён пабег? — разгублена прамовіў я.

У глыбіні лесу чутно было, як трашчала галлё.

##### СПАБОРНІЦТВА Ў ПАДХАЛІМАЖЫ

— Уцёк, — уздыхнуў Дзіма.

— Цяпер яго і са свечкаю не знойдзеш, — развёў рукамі дзядзька Тодар.

Так, у другі раз абмануў нас Цмок, у другі раз, як гаворыцца, аб адзін і той жа камень спатыкнуліся.

— Развесілі вушы, абяцанкам яго паверылі, - выказаў Дзіма ўслых тое, пра што кожны з нас падумаў — Так нам і трэба.

— Паспяшаліся мы, — сказаў дзядзька Тодар. — Хай спачатку скрыпку прынёс бы, музыку-чарадзея адпусціў бы, а потым зуб ірвалі б.

— Што будзем рабіць? — спытаўся я.

— Па лесе прайдуся, — прамовіў дзядзька Тодар. — Можа, непадалёку схаваўся нячысцік.

Дзядзька Тодар пашыбаваў у лес, а мы з Дзімам засталіся на паляне. Час цягнуўся нясцерпна нудна.

— У самым пачатку нам не пашанцавала, — парушыў маўчанне я. — Значыць…

— Паслухай, — перабіў мяне Дзіма. — Здаецца, музыка і песні.

Я прыслухаўся. Сапраўды, непадалёку быццам на дудцы ігралі, і песня чулася. «Ох, пёсік, ох, пёсік, ох, пёсік, наш Барбосік», — разабраў я словы гэтай песні.

— Пра нейкага Барбосіка гарлапаняць, — кажу Дзіму. — Чуеш?

— Чую. Ходзяць дзівакі па лесе.

— Давай схаваемся. Яшчэ прычэпяцца да нас. Прымусяць, каб разам з імі спявалі.

— Давай схаваемся, — адразу згадзіўся Дзіма.

Мы хуценька забеглі ў лес, схаваліся за елкай. Тое, што мы неўзабаве ўбачылі, напэўна, ні ў адным фільме не паказвалі, нават фантастычным.

На паляну выйшлі тры браты з казкі «Бацькаў дар» і… сабака. Мы спярша падумалі, што гэта не сабака, а нейкі пан ці падпанак. І не дзіва. Ішоў ён на двух нагах, як звычайна ходзяць усе людзі. А на нагах — бліскучыя боты з вострымі, загнутымі насамі. На галаве капялюш з доўгім гусіным пяром. Яшчэ штаны з лампасамі і, як у якога генерала, малінавая шаўковая сарочка, акуляры. Ідзе, быццам шклянку вады на галаве нясе. Але ж сабачы хвост, сабачая пыса…

Гнуткім лазовым дубцом сабака час ад часу сцябаў двух старэйшых братоў, якія ішлі ўперадзе. Ды яшчэ злосна шчэрыўся: «Спявайце. Гр-р-р-р, г-р-р…»

І старэйшыя браты, тулячы плечы, заводзілі тую песню, якую мы пачулі, калі яшчэ сядзелі на паляне:

Шаноўны, шаноўны!
Над намі ты галоўны.
Ох, пёсік, ох, пёсік,
Ох, пёсік, наш Барбосік.

Крыху ззаду клыпаў малодшы брат — Іван-прасцяк. Ён іграў на дудцы.

— З якой казкі гэты сабака? — зашаптаў Дзіма.

— Не ведаю.

— Ты ж усе казкі ў бібліятэцы перабраў.

— Я люблю чытаць чароўныя. А сабака з казкі пра жывёл.

— Чаму браты дазваляюць яму так здзекавацца з іх?

— Не ведаю.

Што я мог сказаць Дзіму, калі і сам нічога не разумеў. Сядзеў натапырыўшы вушы, каб ні слова не прапусціць.

— Торбачку шукалі, якая і напоіць, і накорміць, царэўну з трыдзевятага царства шукалі, - прамовіў Дзіма. — Дашукаліся, валацугі.

— Высока лятаеш — нізка сядзеш, — кажу.

— Стойце! — раптам гыркнуў сабака.

Старэйшыя браты спыніліся. Іван-прасцяк перастаў іграць, прыхіліўся да хваіны. Сабака сцёбнуў у паветры дубцом:

— На-пра-ва-а!

Старэйшыя браты павярнуліся направа.

— Кру-гом!

Браты павярнуліся кругом. Спрытна так…

— Натрэніраваліся, — пырснуў я ў кулак.

Дзіма далонню заціснуў мне рот.

— Цішэй. Паглядзім, што далей будзе.

Старэйшы брат пераступіў з нагі на нагу:

— Дазвольце адпачыць.

— Хоць хвілінку, — прагаварыў за ім сярэдні брат.

Сабака сцёбнуў дубцом:

— Цяпер па плану падхалімаж. Пачынайце. Чаго насы павесілі?

— Ты — хутканогі, - першым пачаў старэйшы брат.

— Ты — самы прыгожы, — падхапіў сярэдні.

— Ты — самы разумны, — гукнуў старэйшы.

Сабака, незадаволены, ашчэрыўся:

— Хопіць. Надакучыла. Чуў. Новую песню прыдумалі б, ці што.

— Я ведаю новую песню, — ступіў наперад старэйшы брат.

— Пра мяне? — пазяхнуў сабака. — Надакучыла.

— Не. Пра музыку-чарадзея.

Сабака, падалося нам, усміхнуўся:

— Давай.

Старэйшы брат адною нагою ступіў наперад, другую адставіў назад, рукі чамусьці заклаў за спіну і загарлапаніў:

У музыкі-чарадзея,
Што паны завуць зладзеем,
Пан Цмок скрыпку адабраў,
А яго да студні прыкаваў.

— Гэта мне падабаецца, — вільнуў хвастом сабака. — Хоць і няскладна для песні, але словы добрыя.

Старэйшы брат шчасліва ўсміхнуўся. Быццам яму гаршчок з залатымі манетамі далі.

— Шагам марш! — гыркнуў сабака.

Іван-прасцяк зайграў на дудцы, а старэйшыя браты пакрочылі, спяваючы:

У музыкі-чарадзея,
Што паны завуць зладзеем…

Калі яны схаваліся ў лесе, мы выскачылі на паляну.

— Да студні музыка-чарадзей прыкуты. Чуў? — таргануў мяне за рукаў Дзіма.

— Трэба хутчэй яго ратаваць! Хутчэй! Дзе дзядзька Тодар падзеўся? — у роспачы прамовіў я.

Мы ўжо не думалі ні пра трох братоў, ні пра сабаку — іхняга камандзіра. Адно круцілася ў галаве: музыка-чарадзей да студні прыкуты. Кепска яму, магчыма, памірае. Трэба ратаваць яго.

Ледзьве дачакаліся дзядзьку Тодара.

— Няма Цмока. Згінуў страшыдла, — паведаміў ён нам.

— Ну і халера з ім! — крыкнуў я. — Музыка-чарадзей да студні прыкуты.

— Загіне там, загіне, — прастагнаў дзядзька Тодар. — Пабеглі, хлопчыкі.

І першым, не чакаючы нас, ён прыпусціўся па сцяжынцы. Па той, якая вяла прама.

##### КАЛЯ СТУДНІ

Дзядзька Тодар бег як сапраўдны спартсмен. Дзіма не адставаў ад яго: трэніроўка дапамагала. А я дык зусім знясілеў.

Заўважыў гэта Дзіма, папракнуў:

— Чаго сапеш, як салявы мех? Хутчэй не можаш?

«Няўжо, — думаю, — за іх горшы?» Сціснуў зубы, пабег хутчэй. І, ведаеце, нібы другое дыханне з'явілася. Лёгка стала. За якую хвіліну дагнаў і Дзіму, і дзядзьку Тодара. Вось што значыць узяць сябе ў рукі.

Нарэшце ўбачылі студню, ручай. Спыніліся, азіраючыся. Дзе ж музыка-чарадзей? Няўжо выдумаў старэйшы брат, што ён да студні прыкуты? А можа, Цмок сюды прыходзіў, з сабою яго забраў?

Не. Дарма мы трывожыліся. Музыка-чарадзей ляжаў за студняй. Тоўсты ланцуг цягнуўся ад студні да яго рук.

Убачыўшы нас, музыка-чарадзей усміхнуўся, паспрабаваў прыўзняцца, ды не змог, зноў упаў на бок.

— Гэта вы? — ледзь чутна прагаварыў. — У мяне каторы дзень у роце макавай расінкі не было.

Дзядзька Тодар схапіў берасцяны кубак, які стаяў каля студні, падаў мне:

— Міхасёк, вады прынясі.

Я стрымгалоў паляцеў да ручая, зачэрпнуў чыстай, як сляза, крынічнай вады, кінуўся назад.

Дзядзька Тодар трымаў музыку-чарадзея на каленях, быццам малое дзіцё. Я ўкленчыў каля іх, паднёс кубак да рота музыкі-чарадзея. Музыка-чарадзей стаў піць, прагна, вялікімі глыткамі. Вада сцякала па барадзе, капала на сарочку, а ён не заўважаў гэтага.

— Дзякую, — потым прамовіў, апусціўшы галаву. — Я быццам упершыню смак вады адчуў. Ведаеце, якая яна салодкая, вада наша! Дзядзька Тодар дастаў з-за пазухі штосьці завязанае ў чыстую хусцінку. Разгарнуў яе, і мы ўбачылі лусту чорнага жытняга хлеба.

— Еш, — падаў музыку-чарадзею. — У цябе адразу сілы прыбавіцца.

Музыка-чарадзей вінавата ўсміхнуўся:

— Рук не падыму. Ланцуг цяжкі.

— Там молат ляжыць. І зубіла, — дзядзька Тодар паказаў рукою на купку кустоў, якія раслі каля ручая.

Цяпер пабег Дзіма. Праз хвіліну ён вярнуўся, несучы невялікі молат і зубіла. Дзядзька Тодар пасадзіў музыку-чарадзея на траву, узяў у Дзімы молат, зубіла і пачаў біць па тоўстым жалезным абручы, які сціскаў рукі музыкі-чарадзея. Вострае зубіла прарэзвала жалезны абруч, як нож рэжа масла. Мы з Дзімам пераглянуліся. Дзядзька Тодар заўважыў гэта, сказаў:

— Маё зубіла з асаблівай сталі зроблена.

Ланцуг упаў на зямлю. Музыка-чарадзей узняў угору рукі, радасна ўсклікнуў:

— У мяне нібы крылы з'явіліся.

— Еш, — сказаў дзядзька Тодар.

Музыка-чарадзей узяў лусту хлеба.

— Аерам пахне, — прагаварыў.

— Еш, — паўтарыў дзядзька Тодар. — Яго ў печы на аеры пяклі.

Музыка-чарадзей адкусіў кавалак.

— Што з табою здарылася, хлопча? Як ты трапіў у рукі гэтага нячысціка? — запытаўся дзядзька Тодар.

— Пераняў мяне на дарозе, прычапіўся як смала: «Дай хоць разок смыкам пацягнуць. Дай. Мо падабрэю я».

— Не дапаможа музыка таму, у каго душа чорная, — заўважыў дзядзька Тодар.

Музыка-чарадзей кіўнуў галавою:

— Пашкадаваў я яго. А ён мяне скруціў дый прыкаваў да студні.

«Будзеш тут замест ільва сядзець», — сказаў на развітанне.

У мяне міжволі сціснуліся кулакі. Калі б убачыў цяпер Цмока, то, не раздумваючы, кінуўся б на яго. Няхай скруціў бы, як музыку-чарадзея, няхай, але хоць раз добра стукнуў бы. Каб сіняк на ўвесь твар.

Дзядзька Тодар устаў, сказаў з горыччу:

— Ёсць жа такія! З адной губы ў іх і горача і сцюдзёна. Лісцем сцелецца, а ўкусіць цэліцца.

— А вы, выходзіць, шукалі мяне? — азваўся музыка-чарадзей.

— Шукалі, але не знайшлі. Дык людзі мяне пасланцом да нашых малодшых сяброў паслалі.

Дзядзька Тодар кіўнуў галавою ў наш бок. Мы з Дзімам зачырванеліся. «Нашых малодшых сяброў…» Незвычайна гучыць і прыемна.

— Кажуць людзі: «Яны Цмоку рогі скруцяць. Ідзі, Тодар, ідзі. Ты іх добра ведаеш». Вось і прывёў да нас у казку. Сустрэліся мы з Цмокам. Сам да нас прывалокся. Зуб нячысціку забалеў. Так забалеў, што ледзь на хвойкі паганы Цмок не чапляўся. Укленчыў перад намі: «Дапамажыце. І скрыпку аддам, і музыку-чарадзея адпушчу…» Вылечылі…

- І тады ўцёк? — здагадаўся музыка-чарадзей.

— Уцёк. Вось ты нядаўна казаў, што ў цябе нібы крылы з'явіліся. Але крылы і ў малога птушаняці ёсць, ды лятаць не ўмее, бо яшчэ неапераныя. Так і ты без скрыпкі, як з крыламі неаперанымі.

Музыка-чарадзей узняў галаву:

— Я знайду сваю скрыпку. Цяпер знайду.

Дзядзька Тодар уздыхнуў:

— Куды табе цяпер? Спачатку сіл набярыся.

І тут не вытрымаў Дзіма:

— Дзядзька Тодар, мы з Міхасём знойдзем Цмока. Мы забярэм у яго скрыпку.

— Забярэм, — падтрымаў я Дзіму.

— Пачакаем, калі наш музыка-чарадзей паправіцца, — сказаў дзядзька Тодар. — Тады разам пойдзем Цмока шукаць.

— Вы заставайцеся тут, з музыкам-чарадзеем. Нельга яго аднаго пакідаць. А мы ўсё-ткі пойдзем, — прагаварыў Дзіма.

— Невядома, што Цмок цяпер задумвае, — дадаў я.

Дзядзька Тодар хвіліну памаўчаў, а потым сказаў:

— Відаць, ваша праўда, хлопчыкі. Ідзіце.

Дзядзька Тодар моцна-моцна абняў нас, пажадаў на развітанне:

— Шчасліва вярнуцца.

— Не хвалюйцеся. Хутка вернемся, — упэўнена прагаварыў Дзіма.

І мы рушылі ўверх па сцяжынцы. Туды, дзе Цмок.

##### КАЛІ НЕ МУЗЫКА, НЕ БЯРЫ СКРЫПКІ Ў РУКІ

Ужо пасля мы зразумелі, што знайсці Цмока будзе няпроста. Лес, як гаворыцца, вялікі і шмат сцежак у ім натаптана. Паспрабуй адшукай тую, якая да Цмокавага будана вядзе.

— Вось каб указальнікі былі, - кажу Дзіму. — Падобныя на тыя, што ў нас каля дарог стаяць. Падыходзіш і чытаеш: Цмок — пяцьсот метраў, Баба Яга — адзін кіламетр, Цар-чараўнік — трыста метраў. Не блудзілі б па лесе.

— Гэтыя нячысцікі павырывалі б твае ўказальнікі, - адказаў Дзіма. — Не спадабалася б ім, што кожны дарогу да іх ведае.

— Павыкідалі б, — згадзіўся я. — А вось каб спецыяльны компас быў! Націснуў на кнопку — і стрэлка паказвае, дзе, напрыклад, Цмок хаваецца. Чаму такі компас ніхто не прыдумае?

Дзіма незадаволена чмыхнуў носам:

— Ты яшчэ пафантазіруй.

- І пафантазірую, — загарэўся я. — Вось каб чарадзейны ветрачок мець! Крутнуў, а ён спыняецца і паказвае, куды ісці.

Дзіму, відаць, надакучыла мая балбатня:

— Не пляці глупства. Прыглядвайся, мо Цмокаў след на зямлі заўважыш.

— Слядоў тут многа, — кажу. — І ўсе яны падобныя. Як пазнаць, які з іх Цмок пакінуў? Панюхаць? Але ж я не сабака.

Дзіма спыніўся, схапіў мяне за плячо.

— Міхась, давай зловім таго сабаку, які трыма братамі камандуе. Прымусім, каб да Цмока завёў. Ён знойдзе Цмокаў след і завядзе.

Сапраўды, някепска прыдумаў Дзіма. «Зловім сабаку…» Відаць, дзесьці тут ён. Але ж і тры браты з ім. Што, калі за сабаку заступяцца? Заступяцца? Мабыць, не. Ім гэты сабака, як скула ў боку. Вунь як муштруе. Хутка да непрытомнасці іх давядзе. Яшчэ падзякуюць, што пазбавім ад яго.

— Дзіма, а ён нас не ўкусіць?

Дзіма пагардліва глянуў на мяне.

— Нейкага сабаку з дубцом спалохаўся. Забыўся, як у чужыя сады па яблыкі лазілі? Там ты сабак не баяўся.

І праўда, лазілі. І праўда, не баяўся. А ў нас у вёсцы нават аўчаркі ёсць. Дый усе яны на чатырох нагах бегаюць. Гэты ж толькі на дзвюх. Калі што, дык і ўцячы можна.

Гэтак разважыўшы, я павесялеў.

— Дзіма, — кажу, — мы яго абавязкова зловім. Ён нас як міленькі да Цмока завядзе. А заўпарціцца — здымем штаны з генеральскімі лампасамі і дубцом высцебаем.

Дзіма зарагатаў, задаволены.

— Мы яго ўсё роўна высцебаем, хоць і завядзе, — прагаварыў, ажно захлёбваючыся ад смеху. — Хай не камандуе людзьмі.

Мы хацелі ісці далей, ды пачулася знаёмая песня:

Шаноўны, шаноўны!
Над намі ты галоўны.
Ох, пёсік, ох, пёсік,
Ох, пёсік, наш Барбосік.

Дзіма схапіў мяне за руку, пацягнуў у кусты:

— Схаваемся. Калі падыдуць да нас, выскачым. Знянацку захопім. Браты, думаю, адразу наўцёкі кінуцца.

— А сабака не пабяжыць за імі?

— Сабаку за ногі схопіш.

«Хітранькі, - думаю. — Я на сабаку кінуся, а ён у кустах адседзіцца».

— А ты? Што ты будзеш рабіць? — пытаюся.

— Я адразу за табою выскачу. Я сабаку рамянём рукі звяжу.

— Лапы, — паправіў я Дзіму.

— Ну, лапы, — згадзіўся ён.

Мы прыселі за кустом, цікуючы. На сцяжынку выйшлі тры браты і сабака.

«Аць-два, аць-два», — камандаваў сабака.

«Аць-два, аць-два», — у такт іграў на дудцы Іван-прасцяк.

«Аць-два, аць-два», — тупацелі нагамі старэйшыя браты.

Раптам яны спыніліся. Якраз насупраць нас.

Я таўхануў Дзіму ў бок:

— Выскачым?

— Крыху пачакаем.

Старэйшы брат прыхінуўся да хвойкі, прагаварыў, як тры дні не еўшы:

— Цяпер налева зварочваць?

Сабака свіснуў дубцом у паветры.

— Налева Цмок жыве. Прама ідзіце. Аць-два, аць-два…

Зноў заіграла дудка, зноў затупацелі браты.

— Хай ідуць, — звярнуўся да мяне Дзіма. — Цяпер і без сабакі ведаем, дзе Цмок жыве.

Крыху пачакаўшы, мы выйшлі на сцяжынку.

— Чаму сабака іх муштруе? — спытаўся я ў Дзімы.

Дзіма махнуў рукою:

— Так яму, відаць, захацелася. У сабак сабачыя звычкі. Што ўзбрыдзе, тое і робяць. Хіба не бачыў, як іншы раз на месяц гаўкаюць?

— Розныя сабакі бываюць, — не згадзіўся я з Дзімам.

— Хопіць пра сабак і сабачыя звычкі разважаць, — сказаў Дзіма. — Трэба Цмока шукаць.

І мы пайшлі па сцяжынцы, якая вяла налева.

Казачны лес, як ні дзіўна, зусім на наш падобны. Ну кропелька ў кропельку. Тут і трапяткую асінку можна ўбачыць, і купку стройных бяроз, і волат-дуб, і цэлыя зараснікі арэшніку. Высока ўгары вісяць нагрэтыя сонцам ажно да карычневага арэхі. Калі б спыніўся, то за дзесяць хвілін дзве кішэні арэхаў нарваў бы.

Але мы ішлі не спыняючыся. Наперадзе пасвятлела, і нарэшце ўбачылі паляну, а пасярод яе — будан. Каля будана на тоўстай калодзе сядзеў Цмок. У руках ён трымаў скрыпку.

Мы спыніліся. Цмок узняў скрыпку, павёў смыком. Скрыпка журботна піскнула і замоўкла. Цмок кінуў яе на зямлю, галёкнуў, як на жывую:

— Я хачу, каб дрэвы танцавалі, а ты ўсё плачаш!

— Не разумее, што яму мядзведзь на вуха наступіў, - прагаварыў я. — Як людзі кажуць? Калі не музыка, не бяры скрыпкі ў рукі.

— У музыку трэба душу ўкладваць, — дадаў Дзіма. — А душы ў Цмока якраз і няма.

У гэты момант Цмок ускочыў, затупацеў нагамі:

— Я цябе паламлю, раструшчу. Калі не мне, то і нікому.

З крыкам «Спыніся, паганы Цмок!» Дзіма выскачыў на паляну. Я пабег за ім.

##### НЕЧАКАНАЯ РАЗВЯЗКА

Нам здавалася, што Цмок, убачыўшы нас, пакіне скрыпку і ўцячэ. Два разы ўцякаў жа як падмецены. Ды цяпер чамусьці не стаў уцякаць. Стаіць, пазірае на нас, рот да вушэй.

— Чаму ты ад нас не ўцякаеш? — кажу, зусім разгубіўшыся.

Цмок пачасаў за вухам, пазяхнуў:

— А куды мне ўцякаць? Тут мой дом. Вы ўцякайце. Паспрабуйце.

У апошнім — «паспрабуйце» — чулася пагроза. Так, у гэтую хвіліну мы не пазнавалі Цмока. Нядаўна на каленях стаяў, слёзы ліў, а цяпер нахабна пазірае.

Чаму адразу змяніўся? Штосьці тут не так. Не так…

Але разважаць не было калі.

— Дык што скажаце? — усміхнуўся Цмок.

Наперад выступіў Дзіма:

— Скрыпку аддай. Мы табе зуб вырвалі, а ты нам скрыпку аддай.

Цмок хуценька падняў скрыпку, прытуліў да грудзей:

— Аддам, калі мільён золатам заплаціце.

У мяне вочы на лоб палезлі, як пачуў гэткае. «Мільён золатам заплаціце…» Ды мы такіх грошай і ў вочы не бачылі. Не Цмок, а сапраўдны замежны камерсант.

- І не брыдка табе? — з дакорам прагаварыў я. — Грошы ў школьнікаў пытаеш.

А з Цмока як з гусі вада.

— А мне ўсё роўна, хто вы: школьнікі ці чэрці паласатыя. Абы плацілі.

— Няўжо табе не брыдка? — усклікнуў Дзіма.

— Ніколечкі…

— Зараз мы…

Дзіма не паспеў дагаварыць, Цмок перапыніў:

— Што, падужацца са мною захацелася? А вы спачатку на турніку падцягніцеся.

Толькі цяпер мы заўважылі, што за буданам стаіць новенькі металічны турнік.

— Навошта табе турнік? — пацікавіўся я.

— Падцягваюся. Каб дужэйшым быць. На днях кавалі мне яго зрабілі. Самі прынеслі, самі і ўкапалі. Чаго сталі? Падцягвайцеся.

Не чакаў я, што прыйдзецца на турніку падцягвацца. Гэты турнік і ў школе стараўся абыходзіць. Праўда, разоў пяць падцягваўся пад прымусам. А вось Дзіма на турніку нават сонца навучыўся круціць. Таму цяпер і падштурхнуў яго:

— Давай, Дзіма. Пакажы клас.

Дзіма ступіў наперад.

— Не, — замахаў галавою Цмок. — Спачатку хай той падцягнецца, кірпаты.

І паказаў пальцам на мяне.

Што было рабіць? Я моўчкі паплёўся да турніка. Стаў пад перакладзінай, папляваў на рукі, падскочыў, ухапіўся.

— Пачынай, — каля самага вуха галёкнуў Цмок.

«Каб табе ўсе зубы зараз забалелі», — пажадаў я яму, павольна падцягваючыся ўгору.

— Адзін, — пачаў лічыць Цмок.

Я падцягнуўся другі раз.

— Два.

Рукі сталі слабнуць. Я вырашыў схітрыць. Падцягнуўся, толькі-толькі датыкаючыся галавою да перакладзіны.

— Трэба вышэй! — заверашчэў Цмок. — Трэба, каб барада за перакладзіну чаплялася.

Злосць мяне разабрала. «Ну, — думаю, — падцягнуўся вышэй і нагою ў зубы. Быццам незнарок».

Паволі-паволі стаў падымацца ўгору…

— Рукі дрыжаць, як у старэнькага дзеда, — зайшоўся ад смеху Цмок.

Гэты смех мяне, як гаворыцца, і даканаў. Пальцы быццам самі сабою расшчапіліся, і я ўпаў на зямлю. Было нясцерпна брыдка. Нават вачэй не хацелася падымаць.

— Што, зарыў носам у зямлю? — дакрануўся да пляча Цмок.

Я ўсхапіўся на ногі. А Цмок нечага пабег у будан. Праз хвіліну вылецеў адтуль, трымаючы ў руках тонкі шаўковы шпагат. Даволі вялікі кавалак, наматаны на паленца.

— Ану, — падштурхнуў Дзіму да мяне, — памерайцеся: хто з вас большы?

Дзіма падышоў да мяне, а Цмок у гэты момант абхапіў нас аберуч, як два снапы, прыціснуў і пачаў хутка-хутка абкручваць шпагатам.

Цяпер я адчуў, якую ён меў сілу. Мы з Дзімам ляталі ў яго руках, як дзве бязважкія перынкі.

Не паспелі і рота адкрыць, а ўжо стаім, прыціснуўшыся адзін да аднаго, як два родныя браты-баравікі.

— Наматаў на нас шпагату, як нітак на шпульку, — толькі і вымавіў Дзіма.

— Не падабаецца? — зарагатаў Цмок. — А вы пацалуйцеся.

— Развяжы, — паціху прамовіў я.

Цмок глянуў на нас, як воўк на казу.

— Хваліліся, што дужыя, што браты Пакацігарошка. Я, дурань, верыў яшчэ. Мне ўсё-ўсё пра вас знаёмая сарока расказала. Чакаў я вас. Нарэшце дачакаўся.

Цяпер я зразумеў, чаму Цмок не спалохаўся нас. Не спадзяваліся мы, што будзе такая развязка.

— Не радуйся, Цмок, — глуха прагаварыў Дзіма. — Смяецца той, хто смяецца апошнім.

Цмок крыва ўсміхнуўся:

— Яшчэ задаюцца. Не ведаеце, што з вамі будзе. Пабачыце. А пакуль пасплю. Хвілін гэтак дзвесце.

Цмок пасунуўся ў свой будан, а мы… Мы стаялі каля будана, як на варце, не варухнуўшыся. Уяўляеце, як добра стаяць удвух, шпагатам звязаным?

— Дзіма, у нас ногі адубеюць, — кажу. — Можа, упадзем?

У Дзімы ажно зубы заляскаталі, як пачуў гэткае.

— Стой. Хочаш рэбры паламаць?

— Я дзвесце хвілін не выстаю. Гэтае пудзіла сказала, што будзе дзвесце хвілін спаць.

— Думай, Міхась, думай. Трэба неяк вырвацца з ягоных лапаў.

І мы пачалі думаць. Розныя варыянты круціліся ў маёй галаве. Ды ўсе, як гаворыцца, з жанру фантастыкі.

— Што-небудзь прыдумаў? — парушыў маўчанне Дзіма.

— Вось каб сілы ў сто разоў прыбавілася, — кажу. — Варухнуў плячамі — і шпагат на кавалкі. А потым каб Цмока ў мех які засадзіць. Хай патрапятаўся б, як парася.

— У мех, кажаш? — усклікнуў Дзіма.

— У мех, — паўтарыў я. — Калі тата парасят на базары купляе, то ў мяху дамоў вязе.

— А гэта ідэя! — радасна ўсклікнуў Дзіма.

Я хацеў спытацца ў яго, чаму ён так абрадаваўся, ды не паспеў. З будана вылез Цмок.

##### У МЯХАХ НАВЫПЕРАГОНКІ

Цмок лыпнуў на нас соннымі вачамі:

— Чаго раскудахталіся? Плакаць трэба.

— Яшчэ наплачамся, — прагаварыў я.

— Гэта праўда, — кіўнуў галавою Цмок. — Толькі якую кару для вас прыдумаць? Бізуном засячы? Ужо засякалі. На агні падсмажыць. Ужо смажылі. Пакінуць дзікім звярам на сняданне? Ужо пакідалі. А мне хочацца вам такую кђру прыдумаць, якой яшчэ ніколі ва ўсім белым свеце не было.

Не па сабе мне стала. Чамусьці нават кончык носа засвярбеў. Так засвярбеў, што не вытрываць. Хочацца пачасаць, а рукі звязаныя.

— Нос, халера, свярбіць, — паціху Дзіму скарджуся.

— Цярпі, - прашаптаў ён. — Мы гэтаму Цмоку яшчэ ўсё ўспомнім. Будзе і на крапіву мароз.

Цмок, задаволены, пацёр рукі.

— Дамаўляецеся, як ад мяне ўцячы?

— Памыляешся, пан Цмок, — сказаў Дзіма. — Дамаўляемся, як дагадзіць табе.

Цмок, задаволены, пацёр лапы.

— Страшна стала?

— Выказаць немагчыма, — прамовіў Дзіма.

— Са ўсяго свету страхі да нас сабраліся, — уздыхнуў я.

Цмок зарагатаў:

— Гэта мне падабаецца.

— Цар лясны, дазволь цябе пацешыць, — звярнуўся да Цмока Дзіма.

— А што вы прыдумалі?

— Мяхі ў цябе ёсць? — спытаўся Дзіма.

— Ёсць. З чортавай скуры зробленыя. Іх ніхто на свеце не парве.

— Нават ты? — здзівіўся я.

— Цьфу, — плюнуў Цмок. — Не даходзіць. Кажу, што ніхто не парве. Хіба не зразумела?

— Зразумела, — хуценька адказаў я. Не хацелася, каб злаваў.

Цмок падазрона глянуў на нас:

— А вам навошта яны спатрэбіліся? Можа, жадаеце, каб у гэтыя мяхі пасадзіў ды на дрэва павесіў? Як воблу. Здаецца, так ніхто не рабіў.

«Пасадзіць, — думаю. — Яму што, злыдню. Ратавацца трэба».

— Не жадаем. Рабілі, - крычу. — Сто чалавек так рабіла.

Цмок памахаў пальцам, нібы на малых дзяцей.

— Спалохаліся? Цяпер бачу, што нагнаў страху. Дык што вы прыдумалі?

— Ты нас развяжы і ў мяхі з чортавай скуры пасадзі, - сказаў Дзіма. — А мы ў мяхах навыперадкі пабяжым. Вось будзе смешна!

Цмок пачасаў за вухам, падумаў і сказаў:

— Што ж, развяжу. Але вы старайцеся, каб мне спадабалася. Калі спадабаецца, то будзеце кожны дзень у мяхах бегаць.

— Пастараемся, — прагаварыў Дзіма.

Цмок падышоў да нас, імгненна разматаў шпагат, кінуў на зямлю.

— Чакайце мяне тут, — сказаў і схаваўся ў будане.

— Што прыдумаў? — паціху спытаўся я ў Дзімы.

— Крыху пабегаем у мяхах, а потым Цмоку прапануем, каб у мех залез, — зашаптаў Дзіма. — Ён залезе, а мы мех шпагатам завяжам.

— А калі не палезе?

Дзіма падняў з зямлі шпагат, схаваў за пазуху.

— Палезе. Пабачыш.

У гэты момант з будана выпаўз Цмок. У лапах ён трымаў два вялізныя, чорныя, як сажа, мяхі.

— Вось і мяхі едуць, — усміхнуўся нам, як добрым знаёмым. — Залазьце. Прашу.

Мы з Дзімам залезлі ў мяхі, нацягнуўшы іх да самай шыі.

— Марш! — стукнуў у далоні Цмок.

Першым, спатыкаючыся, пабег Дзіма. Я ірвануўся, каб дагнаць яго, і носам паляцеў у траву.

— Ха-ха-ха, — на ўсё горла зарагатаў Цмок.

«Каб ты, не спыняючыся, рагатаў», — пажадаў я яму, нязграбна ўстаючы.

— Даганяй, кірпаты, — падахвоціў мяне Цмок.

Калі б я не хваляваўся, калі б разважаў спакойна, то, мабыць, дагнаў бы Дзіму. Але зноў ірвануўся і, вядома, зноў зваліўся на зямлю.

Цмок не вытрымаў:

— Вылазь, незграбайла. Зараз пакажу, як трэба бегаць.

«Ён у мех збіраецца залезці, - тахнула ў галаве. — Не бачыць гэтага Дзіма, ляціць на злом галавы. Ён, напэўна, думае, што тут алімпійскія гульні».

Я на ўсю моц галёкнуў:

— Дзіма! Назад бяжы.

Дзіма азірнуўся. Бачу: выскачыў з мяха і як мага да нас.

— Чаго марудзіш? Вылазь, — крыкнуў Цмок. — Зараз, як зайца, за вушы выцягну.

Я вылез з меха:

— Калі ласка, пан Цмок, залазь.

Цмок вырваў мех з маіх рук, залез у яго і скокнуў, як кенгуру. Адзін раз, другі. Спыніўся, параўняўшыся з Дзімам.

— Вучыся, кірпаты, — усміхнуўся, звяртаючыся да мяне.

Я стукнуў сябе кулаком у грудзі:

— Абавязкова навучуся, пан Цмок.

Цмок ажно ззяў ад шчасця.

— Оп-ля! Оп-ля! — скокнуў яшчэ два разы. Мы з Дзімам дагналі яго.

— Пан Цмок, паспрабуй з галавой схавацца, — сказаў Дзіма. — Напэўна, не зможаш бегчы, калі з галавой схаваешся?

Цмок вылупіў вочы:

— Што? Я ўсё змагу.

І адразу ж нагнуўся, хаваючыся ў мех з галавою. Дзіма выхапіў з-за пазухі шпагат.

— Пан Цмок, крыху пачакай, — крыкнуў я.

— Яшчэ ніжэй сесці? — глуха данеслася з меха.

— Але, крыху ніжэй. Дый адпачні. Сіл набярыся.

— У мяне сіл хапае.

Пакуль я з Цмокам вёў гэткія перагаворы, Дзіма борздзенька завязваў мех. Вось заціснуў адзін вузел, другі.

— Усё, — выцер з ілба пот.

— Усё? — глуха крыкнуў Цмок.

— Куляй яго, — звярнуўся да мяне Дзіма.

Упёршыся рукамі, мы перавярнулі Цмока на бок.

— Што робіце? — зароў ён.

— Сядай, — запрасіў мяне Дзіма, паказваючы на мех.

Я сеў. Дзіма таксама сеў, выцягнуўшы ногі.

— Што робіце?

— Адпачываем, — са здзекам прамовіў я.

— Па ветры развею.

Я, доўга не чакаючы, грукнуў кулаком:

— Супакойся, пан Цмок. Калі яшчэ хоць слова пачуем, то змалоцім на горкае яблыка.

Цмок штосьці мармытнуў і змоўк.

##### САБАКА І ЯГО САБАЧАЯ ГРАМАТА

Сядзім, адпачываем, а Цмок толькі крэкча ды вохкае. Раптам бачым: сабака з лесу ляціць. Той самы, у акулярах, на пана ці падпанка падобны. Ляціць і дубцом, як шабляй, махае.

Падскочыў да нас, дубцом замахнуўся:

— На калені!

Мы знячэўку разгубіліся. Пазіраем на яго. А ён свісь Дзіму па спіне.

Ну й раззлаваўся Дзіма! Усхапіўся, нібы яго кіпенем аблілі, як коршак, на сабаку накінуўся. Пакаціў, сеў вярхом і крычыць:

— Міхась, дубец забяры. А я з яго штаны сцягну. Зараз адхвошчам.

— Пусці! — завішчэў сабака.

А Дзіма:

— Дубец забірай. Чаго сядзіш?

Усхапіўся я, за дубец цягну, а сабака на аддае.

— Мой дубец! Мой дубец! — верашчыць.

Тады я яго за адно вуха, за другое. А ён ажно завыў:

— Не цягай за вушы. Адарвеш…

— Я табе не толькі вушы, але і хвост адарву, — кажу. — Пусці дубец.

Падзейнічала пагроза. Адпусціў. А я яго яшчэ раз за вушы. Каб ведаў, на каго кідаецца.

— Сцягвай штаны, — звяртаюся да Дзімы, махаючы дубцом.

Сабака ў слёзы:

— Пусціце. Я вам штосьці пакажу.

— Пусці, - кажу Дзіму.

Злез Дзіма з сабакі, непадалёку стаў, каб зноў кінуцца, калі ўцякаць задумае.

— Што там у цябе? Паказвай.

Сабака дастаў з кішэні нейкую паперку, разгарнуў і працягнуў Дзіму:

— Чытаць умееш?

— Жартаўнік, — засмяяўся я.

Дзіма ўзяў паперку, стаў чытаць, хмурачы бровы: «Сабачая грамата. Дадзена пёсу Барбосу ў тым, што ніхто гэтага сабаку і пальцам крануць не смее. А сам пёс Барбос мае права біць і кусаць простых людзей, колькі яму ўздумаецца».

Дзіма здзіўлена паглядзеў на мяне:

— Што гэта?

— Дык гэты сабака з казкі «Сабачая грамата», — успомніў я. — У ёй гаворыцца, што некалі панамі былі не толькі паны, а і панскія сабакі. І давалі ім паны важныя паперы — дваранскія граматы. Перад сабою бачыш такую грамату.

— Дык ты не просты сабака, а панскі?

— Панскі, - затрос галавою сабака. — І гэтую грамату я шаную як вока.

— Гм, — хмыкнуў Дзіма. — Дзівосы. Цяпер зразумела, чаму тры браты так паслухмяна твае каманды выконвалі. Цікава: дзе яны падзеліся?

— Уцяклі, - усхліпнуў сабака.

— Дык ты вырашыў нам на шыю сесці?

— Аддайце грамату. Я пайду братоў-лайдакоў шукаць.

Дзіма склаў грамату ў некалькі столак і… разарваў.

«Фу-у-у», — дзьмухнуў, падкінуўшы ўгору дробныя кавалачкі паперы.

— Што ты нарабіў! — усклікнуў сабака. — Цяпер я ўсе свае дваранскія правы страціў.

— Я вашы дваранскія правы адмяняю, — спакойна прагаварыў Дзіма.

Сабака падскочыў да яго, ашчэрыўся. «Чаго добрага, яшчэ ўкусіць, — падумаў я. — Відаць, распірае яго ад злосці».

Я замахнуўся дубцом:

— Сядзець.

Сабака скасавурыў вочы, вільнуў хвастом і сеў на зямлю.

Дзіма зняў з яго носа акуляры, прымераў сабе.

— Дубец адабралі, дык хоць акуляры аддайце, — тоненька заскуголіў сабака.

Дзіма зняў акуляры:

— Бяры. Я ў іх як сляпы кот.

Сабака борздзенька схапіў акуляры, схаваў у кішэню. Пабаяўся на нос чапляць. Відаць, падумаў, што зноў забярэм.

— Вы мяне адпусціце? — спытаўся, віляючы хвастом.

— На ланцуг пасадзім, — сказаў я. — Хопіць па лесе гойсаць.

— Ад нуды загіну. Я ніколі на прывязі не сядзеў.

— Прывыкнеш, — сказаў Дзіма. — Усе сабакі прывыкаюць. Спачатку выюць, а потым толькі гаўкаюць.

У мяху заварочаўся Цмок. Сабака спалохана азірнуўся:

— Што там?

— Цмок, — кажу знарок абыякава.

— Няўжо сам Цмок?

Я стукнуў па мяху нагою:

— Пан Цмок, азавіся. Ку-ку…

— Выпусціце мяне, злыдні, - заенчыў Цмок.

— Не выпускайце, — устрапянуўся сабака. — Ён калісьці прымушаў, каб я стойку на лапах рабіў. У мяне ад той стойкі і цяпер галава трасецца.

— Паскуднік! — данеслася з мяха.

— Яшчэ лаецца, — з крыўдаю прамовіў сабака. — Дазвольце яго дубцом пацягнуць.

Дзіма ўсміхнуўся:

— Калі ласка.

Сабака выхапіў з маіх рук дубец і са ўсяе сілы сцёбнуў па мяху.

— Ай-я-яй! — заенчыў Цмок.

Сабака сцёбнуў у другі раз.

— О-ё-ёй…

— Што, падабаецца? — спытаўся я ў сабакі.

Сабака шчасліва-шчасліва ўсміхнуўся:

— Яшчэ як.

— Ну і лупі, пакуль не надакучыць. А мы пойдзем. Некалі нам тут сядзець.

Сабака выцягнуўся, казырнуў:

— Буду старацца!

— Не сабака, а сапраўдны ваяка, — у рыфму сказаў Дзіма і дадаў: — Мех не развязвай, дваранін. Калі выпусціш Цмока, дык ён цябе разам са штанамі праглыне.

Мы зайшлі ў будан, забралі скрыпку і, пасвістваючы, накіраваліся да калодзежа.

##### ЗНОЎ З СЯБРАМІ

У музыкі-чарадзея ажно слёзы на вачах выступілі, калі ён убачыў сваю скрыпку.

— Прынеслі? Усё-ткі прынеслі? — толькі і прамовіў.

Узяў у рукі, прытуліў да грудзей.

— Цяпер я з табою ніколі не разлучуся.

— Малайцы хлопцы, — пахваліў нас дзядзька Тодар. — Цяпер да мяне. У госці.

Канечне, нам хацелася пабыць з сябрамі. Так, так, менавіта з сябрамі. Няхай дзядзька Тодар і музыка-чарадзей старэйшыя за нас, але мы непрыкметна пасябравалі з імі. Быццам з роўняй, пасябравалі. Як самыя блізкія сталі яны нам. Але ж і дома, гэта мы добра ведалі, чакаюць нас, непакояцца. А магчыма, і ва ўсе званы б'юць.

— Дзякую за запрашэнне, — сказаў Дзіма. — Не можам сёння. Як-небудзь у другі раз.

— Разумею, — прагаварыў дзядзька Тодар. — Свая хатка — родная матка.

— Можа, крыху адпачнем? — звярнуўся я да Дзімы.

Ногі мае проста гудам гудзелі. І па лесе давялося пахадзіць, і настаяцца, і ў мяху наскакацца.

— Не, — сказаў Дзіма. — Дома адпачнем.

- Ідзіце, — прамовіў музыка-чарадзей. — Я для вас на скрыпцы пайграю. Каб стома прайшла.

Дзядзька Тодар абняў нас, развітаўся, і мы пайшлі па сцяжынцы. А праз хвіліну пачуліся лагодныя гукі музыкі. Стала лёгка-лёгка. Так лёгка, што хоць у скокі пускайся.

Я азірнуўся.

— Дзякую. Мы яшчэ вернемся, — крыкнуў.

Чароўная мелодыя гучала, спяваючы аб шчасці, і радасна было на душы.

#### Частка трэцяя. ПЯЦЬ ДОБРЫХ СПРАЎ

##### ЯК ПАЧЫНАЛАСЯ ЗАВЯЗКА

Тры дні мы з Дзімам пражылі без усякіх прыгод. А вось на чацверты дзень, у сераду…

Не, не стану забягаць наперад. Паслухайце, як пачыналася новая завязка.

Раніцою мы з Дзімам ішлі ў школу. Ідзем, значыць, пазяхаем (перад гэтым цікавы фільм паказвалі ў перадачы «Для тых, хто не спіць», і мы з Дзімам, вядома, таксама не спалі, глядзелі яго), а насустрач загадчык фермы дзядзька Рыгор, ці, як у вёсцы завуць яго, Іванавіч. Дваццаць сем гадоў хлопцу, а ўжо Іванавіч. Заслужыў.

Параўняўся ён з намі і пытаецца:

— Не выспаліся, хлопцы?

— Не, — пазяхнуў я.

— Каб які дабрадзей дзве ночы стачыў, то, канечне, выспаліся б, — вырашыў пажартаваць Дзіма.

Іванавіч крыва ўсміхнуўся:

— А калі я вас цяпер за вушы ды ў міліцыю?

— За што? — спачатку не дайшло да мяне.

— За вушы, — цвёрда сказаў Іванавіч. — А пасля: — Па-добраму прызнавайцеся. Я ўсё ведаю.

Рыжыя вусы ў Іванавіча таргануліся. У яго, ведаў я, заўсёды так, калі злуецца. Мы стаялі як апараныя кіпнем.

— Мы нічога кепскага не рабілі, - першым апамятаўся Дзіма.

— А чаму не выспаліся?

Злосць мяне ўзяла. Хай сабе ён загадчык фермы, хай сабе Іванавіч, але чаму сярод вуліцы запыняе? Чаму ні за што чапляецца да нас?

— Вы ў сябе на ферме камандуйце. Даяркамі і каровамі, - кажу. — А нам у школу трэба ісці.

Зноў у Іванавіча вусы таргануліся.

— Смелыя, — працадзіў ён праз зубы. — Паглядзім, як у міліцыі заспяваеце.

— Мы і ў школе наспяваемся. Во хопіць, — правёў я рабром далоні па горле. — Сёння ў нас спевы якраз.

Іванавіч падняў руку. Відаць, хацеў схапіць нас за вушы, але мы, як два зайцы, адскочылі ўбок.

Іванавіч пагладзіў свае рыжыя вусы, а потым спытаўся:

— Навошта кароў павыганялі?

Калі б гэты эпізод у якім-небудзь фільме паказвалі, то я аж бакі рваў бы. Але тут было не да смеху. Я разумеў, што трэба ратавацца.

— Нашу карову тата на пашу выганяе. Я сплю як забіты, калі ён яе выганяе, — кажу, адступаючыся назад.

- І я сплю без задніх ног, калі каровы выганяюць, — заморгаў Дзіма.

— Няўжо вы невінаватыя? — прагаварыў Іванавіч. — Уважліва паглядзеў на нас і махнуў рукою: — Ідзіце. Можа, дарма вас запыніў. У мяне таксама нервы. Усю ноч не спаў, кароў заганяў.

Нам вельмі хацелася спытацца ў Іванавіча, якіх кароў ён усю ноч заганяў, ды чамусьці пабаяліся. Закінулі партфелі на плечы і борздзенька патупалі па вуліцы.

— А ўсё-ткі хтосьці з вас, школьнікаў, гэта зрабіў, - крыкнуў Іванавіч наўздагон. — Дарослыя такога не зробяць.

— Што з ім? — таўхануў я Дзіму. — Якая муха яго ўкусіла?

Дзіма паціснуў плячамі:

— Хто яго ведае. Мабыць, не з тае нагі ўстаў.

— А калі гэта не Іванавіч, а Цмок?

Дзіма спыніўся:

— Што вярзеш? Таксама не з той нагі ўстаў?

— Усё можа быць, — кажу Дзіму. — Ператварыўся Цмок у Іванавіча і з казкі да нас прыплёўся. Як нядаўна работнік-селянін.

— А дзе тады сам Іванавіч?

— Хто яго ведае, — паціснуў я плячамі.

— Ты пра гэта нікому ні слова, — сказаў Дзіма. — Потым высветлім, хто з намі размаўляў: сапраўдны Іванавіч ці несапраўдны.

Мы подбегам накіраваліся ў школу. А на школьным двары нас спыніў Сяргей Мазоль.

— Чулі? Ноччу з кароўніка нехта ўсіх кароў павыганяў, - паведаміў ён. — Думаюць, што гэта мы, школьнікі.

— Кароў? — лыпнуў я вачамі на Сяргея.

— Кароў. Паадвязваў і на двор выгнаў. Ха-ха-ха, — зарагатаў Сяргей.

— Чаму смяешся? — спытаўся Дзіма.

— Бо смешна. Кароў павыганяў! Ха-ха-ха… Калі б «Жыгулі» з гаража выгнаў, то не смешна было б.

Дзіма скоса зірнуў на мяне і паказаў кулак.

Я здагадаўся, чаму кулак паказвае. З-за таго, што Іванавіча Цмокам назваў. Выходзіць, з сапраўдным загадчыкам фермы мы размаўлялі. Проста не зразумелі яго. Але ён і сам вінаваты, што не зразумелі. Калі б растлумачыў як чалавек, што здарылася, то такога не было б. І ўсё роўна неяк не верылася, што хтосьці кароў павыганяў.

— Ты не ілжэш? — спытаўся я ў Сяргея.

— У каго другога спытайцеся, калі не верыце.

— Дык вартаўнік у кароўніку. Хіба ён не чуў?

— Дзед Тамаш як засне, дык яго самога хоць бяры ды вынось. Ну, я пайду. Яшчэ каму-небудзь раскажу.

Сяргей падэбаў, усміхаючыся, а мы з Дзімам стаялі як вады ў рот набраўшы. Не чакалі гэткага. Разгубіліся.

##### КВАТАРАНТ

А пасля ўрокаў прылятае Дзіма. І з парога:

— У бабкі Веркі кватарант жыве!

Я адразу пра ўсё забыўся. Не часта ў нашу вёску чужыя людзі прыязджаюць, ды яшчэ кватараваць.

— Малады? — пытаюся.

— Здаецца, не, — адказаў Дзіма. — Я ад мамы пачуў. Пабеглі паглядзім.

Праз некалькі хвілін мы былі каля хаты бабкі Веркі. На надворку, на лаўцы, сядзелі бабка Верка і незнаёмы мужчына. Я яму даў бы гадоў пяцьдзесят, не меней. Адзенне на ім было новенькае, як толькі ў магазіне купленае: і адпрасаваны касцюм, і доўгі, ажно да пояса, гальштук, і сарочка ў клеткі, як на шахматнай дошцы. А яшчэ на каленях у мужчыны ляжаў шэры капялюш.

Мы з Дзімам прыселі каля плота.

— Міхась, — прашаптаў Дзіма, — бабка Верка і яе кватарант падобныя, як дзве кроплі вады.

Прыгледзеўся я. Здаецца, падобныя: ружовашчокія (іголкай дакраніся — кроў пырсне), тоўстыя, як бочачкі.

— Мабыць, яны сваякі, - кажу Дзіму.

— Не, — не пагадзіўся са мною Дзіма, — у бабкі Веркі няма сваякоў. Толькі сын Дзяніс у сталіцы, у Менску, жыве. Я нават яго адрас ведаю. Бабка Верка часта просіць мяне, каб пісьмо яму напісаў.

— А можа, гэты капялюш, — паказваю на мужчыну, — сватаецца да бабкі Веркі?

— Вярзеш грушу на вярбе, — сказаў Дзіма. — Лепей паслухаем, аб чым гавораць.

Мы сцішыліся.

Мужчына ўзяў капялюш, надзеў на галаву, звярнуўся да бабкі Веркі:

— Бульбы сёлета шмат накапалі?

— Позняя была. І ўсходзіла кепска. Ды колькі той бульбы мне трэба? — адказала бабка Верка.

— А грыбоў багата было?

— Не сказаць, каб вельмі. Дожджык толькі зрэдку пырскаў. Але я торбачку баравікоў насушыла. Прыедзе сын з горада — хай з сабою вязе.

— Раней лепей было. Лепей, — два разы паўтарыў мужчына. — І дажджы штодзень ішлі, і грыбоў вырастала, хоць касу закладай.

— Лепей, — пагадзілася бабка Верка. — Цяпер вось ногі круціць, а некалі, памятаю, нібы перапёлка, бегала.

Некалькі хвілін бабка Верка і мужчына сядзелі моўчкі. Потым зноў пачаў мужчына:

— Ваш сын, Вераніка Юльянаўна, часта да вас прыязджае?

Я пырснуў у кулак. Вераніка. Ды яшчэ Юльянаўна. Смешна гучыць. Так бабку Верку ў нашай вёсцы, відаць, ніхто зроду не называў. Цвіце бабка Верка. Такі зварот ёй як маслам па сэрцы.

— Маўчы, — зашаптаў Дзіма. — Калі насмяешся?

— Не, рэдка, — уздыхнула бабка Верка. — Нявестка мая, Ірына, да сваёй маткі ўсё цягне. А ён за Ірынаю, як цялятка, бяжыць.

— Вось і гадуй дзяцей, — прамовіў мужчына. — На старасці кубак вады не пададуць. Волю вялікую ім далі. Да чаго дадумаліся, нягоднікі! Кароў павыпускалі.

— Яшчэ свая вош іх не ўкусіла. Таму і гуляе вецер у галаве, — прагаварыла бабка Верка.

Мужчына зняў капялюш, памахаў ім перад тварам:

— Э-э-э, памыляецеся, Вераніка Юльянаўна. Ад распусты ўсё. Іх трэба ў кулаку трымаць. Каб не піснулі.

У мяне раптам заказытала ў носе. Вось-вось чхну. Заціснуў рот, а ўсё роўна чхнуць так хочацца, што не вытрываць. І я не вытрываў:

— Апчхі.

Мужчына ажно падскочыў:

— Што гэта?

«А ў цябе слабыя гайкі», — падумаў я.

— Пайшлі на надворак, пакуль не заўважылі, што каля плота сядзім, — пацягнуў мяне за сабою Дзіма.

Мы адчынілі весніцы, зайшлі на падворак, прывіталіся.

Мужчына зыркнуў на нас спадылба, а бабка Верка ўсміхнулася:

— Што скажаце?

— Вады захацелася папіць, — схлусіў Дзіма.

— Калодзеж на вуліцы, — няласкава сказаў мужчына. — Дасталі б і папілі б з вядра.

— Я не прывык з вядра піць, — з гонарам адказаў Дзіма.

— Школьнікі? — спытаўся мужчына.

— Школьнікі, - прагаварыў я.

— Можа, пазнаёмімся?

Мы моўчкі стаялі, пераступаючы з нагі на нагу.

— Гэты Міхась, а той Дзіма, — тыцнула пальцам бабка Верка. — Саромеюцца хлопцы.

— Міхась? Дзіма?

Мужчына выцягнуў шыю, зірнуў на нас, як кот на мышэй. Мне здавалася: яшчэ хвіліна — і кінецца, ушчарэпіцца, каб не выпусціць. Але, на шчасце, не кінуўся, праз секунду скрывіў губы ва ўсмешцы:

— Мяне Фама Спірыдонавіч зваць. Са сталіцы я прыехаў. Навуковым работнікам там працую. Вялікія навуковыя працы пішу. Захацелася ў вёсцы крыху пажыць, вясковым кіслародам падыхаць. Вераніка Юльянаўна дазволіла, каб у яе пажыў.

— Жывіце, Фама Спірыдонавіч. Колькі захочаце, жывіце. Я вучоных людзей паважаю. Я з вас нават грошай не вазьму.

— Мы пойдзем, — сказаў Дзіма, адступаючы.

— Вы ж хацелі вады папіць, — здзівілася бабка Верка.

— Ужо расхацелася, — крыкнуў я, зачыняючы весніцы.

— Не падабаецца мне гэты Кот Спірыдонавіч, — сказаў Дзіма. — Нутром адчуваю, што кепскі ён чалавек.

— Ён такі навуковы работнік, як я старшыня калгаса, — падтрымаў я Дзіму. — Ваду муціць. Нас, школьнікаў, з'есці гатоў. Валіць з хворай галавы на здаровую.

Вось так мы пазнаёміліся з кватарантам бабкі Веркі Фамой Спірыдонавічам, ці, як назваў яго Дзіма, Катом Спірыдонавічам.

##### НАЗАЎТРА ПАСЛЯ ЎРОКАЎ

Назаўтра пасля ўрокаў мы з Дзімам сядзелі на лаўцы і Фаме Спірыдонавічу костачкі перамывалі. Асабліва Дзіма стараўся:

— Гэты Кот Спірыдонавіч адно не праглынуў нас.

— Але, — падтрымліваў я Дзіму, — глянуў на мяне як тры грошы даў.

— Відаць, шпіён.

— У сто разоў горшы, — замахаў я рукамі.

Размаўляем гэтак, а тут Аня Бялько падыходзіць. Вы, напэўна, памятаеце яе? Яна выдатніца ў нашым класе. Падыходзіць, садзіцца без запрашэння на лаўку і пачынае:

— Сумуеце?

Не спадабалася мне, што такую цікавую гаворку перапыніла.

— А ты новым анекдотам хочаш нас пацешыць? — рэзнуў ёй прама ў вочы.

— Ні этыкі ў вас, ні эстэтыкі, - з дакорам прамовіла Аня.

Я хацеў сказаць ёй, што такімі нарадзіліся, што не ёй нас перавыхоўваць, але Дзіма не даў мне рот адкрыць:

— Маўчы, Міхась. Не будзем сварыцца. Нельга цяпер.

«Так, — падумаў я, — правільна ён разважае. Трэба вывесці Фаму Спірыдонавіча на чыстую ваду, даведацца, хто ён такі. А калі сварыцца пачнём, дык і пра Спірыдонавіча забудземся».

— Аня, ты чаго да нас прыйшла? — спытаўся больш лагодна.

Аня адразу павесялела:

— Хлопчыкі, вось я сядзела і думала…

Аня задрала галаву, стала глядзець кудысьці ўгору. «Зноў думае», — здагадаўся я.

— Дык аб чым ты думала? Можа, аб тым, як у нябесны блакіт узляцець? — Дзіма падняў руку, паказваючы на неба. — З птушкамі палятаць захацелася?

— Не, — сказала Аня, — мне болей падабаецца па зямлі хадзіць. А вось чаму на нас у вёсцы коса глядзяць, дык і вы задумайцеся.

— А чаго тут думаць, — сказаў я. — Раструбіў Іванавіч, што мы кароў павыганялі.

— Заўсёды так: наробіць хто-небудзь шкоды, а дзеці вінаватыя, — сказаў Дзіма.

Я ў думках пагадзіўся з Дзімам. І праўда, усе дарослыя лічаць, што дзеці — гэта нейкія каты-шкоднікі. Калі не зрабілі шкоды, то абавязкова зробяць. Вось як у нас дома нядаўна было. Тата крыштальную вазу разбіў. Рукавом са стала яе змахнуў. Мама прыйшла з работы і мне ручніком па спіне. А тата стаіць ды цыгарэту пакурвае. Што ж, не яго б'юць, а мяне. Толькі на трэці дзень прызнаўся, што ён разбіў. Відаць, сумленне заела.

Пра гэта, вядома, я цяпер не сказаў сябрам. Хіба дапамогуць яны мне? У іх таксама падобнае часта здараецца. Я толькі ўздыхнуў:

— Нас хутка з вёскі вытураць.

— Каб толькі гэта! — з горыччу прамовіў Дзіма. — Іванавіч школе каня не даў. Пазваніў да яго наш дырэктар. Так і так, трэба агарод узараць. А Іванавіч яму: «У нас коні і так замораныя. Ледзьве ходзяць. Ім адпачываць трэба».

— Начальнік! — усклікнула Аня. — Давайце зробім так, каб ён не ведаў, куды ад сораму дзецца.

— Трэба Іванавіча на месца паставіць, — згадзіўся Дзіма. — Што прыдумала?

— Наша ферма выканала гадавы план па продажу малака, — неяк па-газетнаму пачала Аня, — а даярак ніхто не павіншаваў. Крыўдзяцца яны. Я сама чула.

— Дык што рабіць? — прамовіў Дзіма. — Пайсці і паціснуць ім рукі? Віншуем вас, працаўнікі ферм!

— Павіншуем, але не так, як ты думаеш. Навагоднюю ёлку паставім. Каб бачылі, што для іх наступіў Новы год.

Канечне, нічога звышарыгінальнага Аня не прыдумала. Я не раз бачыў, як такую ёлку па тэлевізары паказвалі. Але ж даяркам прыемна будзе. І таму я падтрымаў яе:

— Сёння ж паставім. Хай Іванавіч згарыць ад сораму. Пайшлі.

— Пачакай, — спыніў мяне Дзіма.

— Ты што, супраць? Не хочаш людзей парадаваць? — накінуўся я на яго. — Нашы даяркі табе не падабаюцца?

— Я не супраць, — сказаў Дзіма, — але ж па ёлку трэба ў лес ісці.

— Вядома, не ў агарод, — засмяяўся я.

— Ды я не пра тое. Нельга без дазволу ёлку ссякаць. Мы ссячэм, а ляснік нас за каўнер. Зноў непрыемнасць.

Я пачухаў патыліцу. Правільна кажа Дзіма: нельга, непрыемнасць. Вось як бывае. Хочаш добрае зрабіць, а можа кепскім абярнуцца.

— Дык не будзем ставіць? — спытаўся я.

— У мяне ёсць штучная ёлка, — сказала Аня. — Яна як сапраўдная.

— Аня, ты бяжы за сваёю штучнаю ёлкаю, а мы з Дзімам прынясем цацкі, - скамандаваў я.

Не паслухалася Аня:

— Так нецікава. Цацкі мы самі зробім. З яечных шкарлупін.

— Дзе ж столькі шкарлупін набраць? — хмыкнуў Дзіма. — Хіба на сметніку?

— На сметніку хай куры грабуцца, — сказаў я.

— Вы быццам на свет нарадзіліся, — з папрокам прамовіла Аня. — У вас дома яйкі ёсць? Ёсць. Спачатку пракаліце іх з двух канцоў іголкаю, а затым бялок і жаўток высмоктвайце. І вам карысць, і шкарлупіны будуць. Размалюем іх па-рознаму. Цудоўныя цацкі выйдуць.

Як мы ні пераконвалі Аню. што фабрычныя цацкі прыгажэйшыя, не пераканалі. Заўпарцілася, на сваім стаіць: са шкарлупін лепшыя. Мусілі згадзіцца з ёю. Хіба пераканаеш дзяўчынку, ды яшчэ выдатніцу? Яны заўсёды лічаць, што за ўсіх разумнейшыя.

— Бяжы па сваю ёлку, — уздыхнуў я. — Да мяне прынясеш. Тата і мама на рабоце. У маёй хаце шкарлупіны размалюем.

Калі Аня пайшла, Дзіма прапанаваў мне:

— Я дзесяць яек вазьму, і ты дзесяць возьмеш. Пароўну. Каб не крыўдна было.

Пайшоў Дзіма ў хату за яйкамі, а я застаўся на вуліцы. Хвіліна прайшла, пяць хвілін, дзесяць — няма Дзімы. Нарэшце выходзіць, азіраючыся, як злодзей.

— Во, — паказвае на адтапыраныя кішэні. — У адну кішэню пяць улезла і ў другую пяць.

— Чаму так доўга быў? — накінуўся я на яго.

— Маці ў хаце была. Чакаў, калі выйдзе.

Мне здавалася, што мы хутка справімся з гэтай незвычайнай работай, якую даручыла нам Аня. А выйшла па-другому.

Спачатку, як вучыла Аня, мы з Дзімам пракалолі яйкі з двух канцоў іголкай, а потым пачалі смактаць, як смокчуць мёд з сотаў. Смокчам, а з дзіркі ані кропелькі.

— Трэба мацней, — сказаў Дзіма.

Пачалі з усяе сілы смактаць. У мяне ў скронях аж нейкія жылачкі затахкалі, а ў Дзімы твар так пачырванеў, нібы яго замест шкарлупіны чырвонаю фарбаю памалявалі.

Не ведаю, што рабілі б, калі б Аня не прыйшла. Як сапраўдны Дзед Мароз. З ёлкаю і з фарбамі.

— Бялкі і жаўткі быццам прыраслі да шкарлупін, — кінуўся да Ані Дзіма.

Паківала яна галавою:

— Эх вы! Трэба большыя дзіркі пракалоць.

— А можа, там кураняты сядзяць? — прагаварыў я.

— Кураняты вясною выводзяцца, а не восенню. Кажу вам, што трэба большыя дзіркі пракалоць, — раззлавалася Аня.

Мы пракалолі ў яйках большыя дзіркі і пачалі па адным піць. Вып'ем — шкарлупіну на стол кладзем. А Аня рознымі колерамі малюе. І нейкіх вясёлых чалавечкаў, і кветкі, і домікі, і шары. Напіліся мы яек, што аж моташна стала. Я на іх і цяпер глядзець не магу.

Размалявала Аня шкарлупіны, а потым усе разам ніткі да іх прывязалі, вялікаю іголкаю праз дзіркі прасадзіўшы.

Паклала Аня ўсе гэтыя цацкі са шкарлупін у цэлафанавы мяшочак і пытаецца:

— Колькі гадзін?

— Пяць, — кажу.

— А даяркі калі на ферму прыходзяць?

— У шэсць.

— Значыць, паспеем ёлку ўпрыгожыць, — сказала Аня, пазіраючы на нас з Дзімам, як на немаўлят. — Цяпер у рэдакцыю пазвонім.

Я ажно вочы вылупіў:

— Куды?

— У рэдакцыю раённай газеты.

— Не трэба званіць, — усклікнуў Дзіма. — Загрымім, як кажуць, пад фанфары.

— Я пазваню не для смеху. Папрашу, каб прыехалі да нас на ферму і даярак каля ёлкі сфатаграфавалі. Гэта іхняя работа.

Разважылі мы з Дзімам. Сапраўды, работа, сапраўды, трэба сфатаграфаваць. Хай на нашых перадавікоў увесь раён глядзіць.

— Звані, - сказаў Дзіма.

Набрала Аня нумар — яго мы ў тэлефонным даведніку знайшлі — і гукнула:

— Ало, гэта рэдакцыя?

Мы з Дзімам выцягнулі шыі, слухаем.

— Рэдакцыя, — мужчынскі голас з трубкі даносіцца. — З кім размаўляю?

— З вамі размаўляе вучаніца шостага класа Вароніцкай васьмігадовай школы Аня Бялько. А вы хто?

Я таўхануў Дзіму ў бок.

— Быццам рэпу грызе, — прамовіў Дзіма.

— Я карэспандэнт, — чуецца з трубкі голас.

— Таварыш карэспандэнт, прыедзьце, калі ласка, да нас у Варонічы. На нашай ферме ўсе даяркі гадавое заданне выканалі.

— Прыехаць?

— Прыедзьце, таварыш карэспандэнт. Мы вельмі просім вас.

«Зусім не баіцца, — думаю. — Ёй толькі дзе-небудзь на вялікім заводзе камандаваць».

— Позна ўжо. Каб раней, — чуем, як апраўдваецца карэспандэнт.

— Сёння для даярак мы ёлку паставім. Разумееце?

— Разумею… Разумею… Э-э-э…

— Духу ў карэспандэнта не хапае, — заўважыў Дзіма.

— Таварыш карэспандэнт, вас вучні просяць. Прыедзеце?

— Пастараемся прыехаць, — нарэшце згадзіўся карэспандэнт.

А Аня, нібыта сапраўдны начальнік:

— Дык пастараецеся ці прыедзеце?

— Ха-ха-ха, — чамусьці засмяяўся карэспандэнт. А пасля: — І пастараемся, і прыедзем.

— Калі ласка.

— Да пабачэння.

Аня паклала трубку, уздыхнула:

— Натамілася, як на бураках. Дзялку лягчэй прапалоць, чым з карэспандэнтам дамовіцца.

— А я лепей яшчэ дзесяць яек выпіў бы, чым у рэдакцыю да карэспандэнта званіць, — шчыра прызнаўся Дзіма.

##### НА ФЕРМЕ

Смеючыся, мы выйшлі на двор. Агародамі, каб не трапляць людзям на вочы, падаліся на ферму. Не хацелася, каб распытвалі: што ды чаму? Даярак на ферме яшчэ не было. Мы зайшлі ў пакой жывёлавода. Пасярод пакоя стаяў вялізны круглы стол. Вось на гэты стол мы і паставілі ёлку. Хуценька ўпрыгожылі яе сваімі самаробнымі цацкамі, селі на крэслы, як імяніннікі, чакаем, хто першы зойдзе. Вельмі хацелася, каб сам Іванавіч. Напэўна, у яго язык да зубоў прымёрз бы, калі б убачыў гэткае цуда. Але ў пакой зазірнула цётка Маня, адна з самых старэйшых даярак на ферме. Зазірнула, рукамі ўспляснула:

— Што гэта?

Устаў Дзіма і, як вызубранае правіла, без запіначкі:

— Дарагія даяркі! На вашым рабочым графіку Новы год. Віншуем вас з працоўнымі поспехамі і жадаем шчасця ў сямейным жыцці.

— Пабягу жанок паклічу. Хай падзівяцца, — усклікнула цётка Маня.

Павярнулася — і як ветрам яе здзьмула. А неўзабаве жанчыны ў пакой уваліліся. Раскудахталіся, як куры ў куратніку:

— Ах, што за ёлка!

— Ах, якія прыгожыя цацкі!

— А ў якім магазіне куплялі іх?

— Няўжо самі зрабілі?

— Усё-ткі ўспомнілі пра нас.

І тут хтосьці голас падаў:

- Іванавіча сюды, Іванавіча!

Глядзім: вядуць дзве жанчыны Іванавіча, як пад канвоем. Ступае Іванавіч як не сваімі нагамі і часта-часта рот адкрывае, нібы рыба, якую выцягнулі на бераг.

Падступілася да яго цётка Маня:

— Школьнікі нас павіншавалі. А ты?

Таргануў Іванавіч сваімі рыжымі вусамі.

— Мы збіраемся вас у кантору выклікаць. Урачыста павіншуем.

— А нам і тут урачыста! — крыкнула цётка Маня.

Абступілі жанчыны Іванавіча, джаляць, нібы восы:

— Калі на экскурсію паедзем?

— Ты абяцаў, што балет на лёдзе паглядзім.

— Няхай сам балет пакажа.

— Чаму душ у нас не працуе?

— Чаму цырульніца не прыязджае? Абяцалі.

Відаць, вырашылі жанчыны ўсе грахі Іванавічу ўспомніць. Замахаў Іванавіч рукамі:

— Цішэй, бабы, цішэй. Дайце слова сказаць.

— Слова просіць, — крыкнула цётка Маня. — Паслухаем.

Замоўклі жанчыны, суцішыліся.

— Ну, вінаваты я, — прагаварыў Іванавіч. — Дык мяне цяпер на кавалкі разарваць?

Цётка Маня рукі ў бакі і да Іванавіча:

— Чаму нашых дзяцей не паважаеш? На ўвесь калгас раззваніў, што кароў павыпускалі. Хіба пойдуць яны сярод ночы кароў адвязваць? Вось ёлку нам прынеслі. Мне ў жыцці ніхто ні адной кветачкі не падарыў, а тут цэлую ёлку прынеслі, і яшчэ з цацкамі.

Цётка Маня неспадзявана ўсхліпнула. Не думалі мы, што гэтак будзе. Думалі: павіншуем і хуценька разыдземся. А тут цэлая дыскусія разгарэлася. Не рады былі, што прыйшлі.

— Цётка Маня плача. Што будзем рабіць? — прашаптаў я, звяртаючыся да Ані і Дзімы.

Пачула цётка Маня:

— Ды я ад радасці плачу, харошыя вы мае. Я сёння як трыццаць гадкоў скінула.

Кожнага з нас па чарзе абняла, ды яшчэ ў шчокі пацалавала. Лепей было б скрозь зямлю праваліцца.

— Маня, — гукнуў хтосьці з жанчын, — а ты не адмовілася б, калі б табе Іванавіч букет рамонкаў ці валошак прынёс?

А цётка Маня звонка-звонка, зусім як маладая:

- І ад рамонкаў, і ад валошак не адмовілася б. Што скажаш, Іванавіч?

Іванавіч чамусьці да нас падышоў:

— Скажыце свайму дырэктару, што заўтра я сам каня прывяду. Сам і агарод узару. Вось так.

Абняла цётка Маня Іванавіча і, як і нас, у шчаку пацалавала. Пачырванеў Іванавіч, як рак, а жанчыны ў далоні як запляскаюць. Напэўна, рэха аж да вёскі дайшло.

Невядома, колькі яшчэ тут так цалаваліся б, абдымаліся б, калі б не заўважылі, што насупраць акна легкавая машына спынілася.

Усе жанчыны да акна кінуліся, а Іванавіч скамандаваў:

— Бабы, каб ціха было. Невядома, хто да нас прыехаў.

— Гэта карэспандэнт з газеты, — паведаміла Аня. — Ён будзе даярак фатаграфаваць.

Быццам бомба ў пакоі разарвалася. Замітусіліся жанкі, завойкалі:

— Ой, прычоску зрабіла б, каб ведала!

— Ой, няўжо ў газеце будзем?

— Ой, пабягу хоць новую кофту адзену!

— Пойдзем, — шапнуў я Дзіму і Ані.

Мы непрыкметна выбраліся з пакоя і ва ўсе лапаткі дамоў.

##### ЗДАРЭННЕ НА ВЫГАНЕ

Цэлых паўдня мы ў школе хадзілі як героі. Аднакласнікі з зайздрасцю пазіралі на нас, а малыя здалёку віталіся, быццам з правяраючымі. Нават дырэктар школы Анатоль Лукіч нас пахваліў: «Малайцы! Ініцыятыўна дзейнічалі. Так і далей трымайце». Пасля такой пахвалы мы маглі б горы звярнуць. Каб толькі нам іх паказалі.

А загадчык фермы Іванавіч стрымаў сваё слова. Рана-раненька ў школу прыехаў і агарод узараў. Яшчэ і «дзякуй» сказаў Анатолю Лукічу на развітанне. Сам узараў, сам падзякаваў. Арыгінальна выйшла? Па-мойму, вельмі арыгінальна. Такое не часта здараецца.

Што яшчэ запомнілася мне? Ага, у гэты дзень я ажно тры пяцёркі атрымаў. Можна сказаць, толькі іх для поўнага шчасця не хапала.

А пасля паўдня ўсё шыварат-навыварат пайшло. Здарылася такое, што як снег на галаву.

Пачыналася так. Выйшаў я на вуліцу і бачу: Дзіма барана на вяроўцы цягне. Баран упіраецца, а Дзіма валачэ.

— Куды ты яго цягнеш? — пытаюся.

— На выган. — Так позна?

— Маці хацела пастрыгчы яго, ды ножны не знайшла. Закінула кудысьці. Загадала, каб на пашу завёў. Здурнеў, у хляве стоячы — назад ірвецца.

— Дапамагчы? — пытаюся. — Потым у футбол пагуляем. Хлопцы сёння на школьным стадыёне збіраюцца.

— Я даў сабе слова, што сам зацягну. Пачакай мяне тут.

Пацягнуў Дзіма барана, як санкі, за сабою, а я па вуліцы ад плота да плота хаджу, чакаю, калі вернецца.

Дачакаўся нарэшце. Падышоў Дзіма да мяне, выцер узмакрэлы лоб:

— Гэтага барана хоць у воз запрагай. Сем патоў сышло, пакуль завёў.

Толькі сказаў ён так — мой брат Міколка бяжыць.

— Дзіма, — крычыць здалёку, — твой баран ашалеў.

Мы, як пачулі гэткае, насустрач Міколку.

— Ты што пляцеш? — накінуўся Дзіма на Міколку. — Я свайго барана нядаўна на выган завёў.

— Ты завёў, а ён ашалеў.

— Жартачкі строіш? — схапіў Дзіма Міколку за каўнер.

— Дзіма, пусці яго, — заступіўся я за брата. — Твайго барана, напэўна, шалёны сабака ўкусіў.

— Не, — прагаварыў Міколка, — ён вядро сабе на галаву надзеў.

— Гм, — хмыкнуў Дзіма, — хлусіш.

— Я не хлушу. Надзеў твой баран вядро на галаву і па балоце гойсае. Авечкі ўцякаюць ад яго. Яны таксама як ашалелі ад страху. Твайго барана мужчыны ловяць.

— Дзіма, пабеглі на выган, — сказаў я. — Паглядзім, што там робіцца.

Міколка не хлусіў. Збіўшыся ў гурт, па выгане насіліся авечкі. Яны бляялі так, што хоць вушы затыкай. За імі імчаўся Дзімаў баран. На галаве ў яго было надзета іржавае вядро. Воселкам яно зачапілася за рогі, закрыўшы яму вочы. За бараном, рассыпаўшыся ланцугом, часалі мужчыны.

Некалькі хвілін мы стаялі як у здранцвенні.

— Міхась, трэба яго злавіць, — крыкнуў Дзіма.

Я, доўга не думаючы, кінуўся напярэймы.

— Бэ-э-э, б-э-э, — забэкаў, падклікаючы барана.

Баран раптам павярнуўся — і проста на мяне. Са ўсіх чатырох. Уяўляеце? Ляціць з вядром на галаве, нібы жывы таран.

— Лаві, - галёкнуў Дзіма.

А я ходу. Бягу штосілы, і баран ззаду тупаціць, не адстае. Я яшчэ хутчэй прыпусціўся. І баран, здалося мне, хутчэй. «Калі не заб'е, то абавязкова пакалечыць», — думаю.

Наперадзе, як на тое гора, роў. Гэты роў меліяратары выкапалі. Даволі-такі шырокі роў. Метры на тры — тры з палазінаю. А магчыма, і болей. Ніхто не вымяраў яго шырыню. Вады ў рове зусім нямнога, але дно гразкае. Ступіш — і па калені правалішся. «Калі скачуся ў гэты роў, то з гразі не адразу вылезу, — думаю. — Дагоніць баран — і на галаву. Жывога месца не пакіне. Трэба пераскочыць. Няўжо не пераскочу?»

Заплюшчыў вочы — і як сігану! Усё-ткі пераскочыў! Стаю, зямлі пад сабою не чую. Радасна так радасна на душы!

А баран боўтаецца ў гразі, як шчупак. «Бэ-э-э, б-э-э», — бляе, заходзіцца. Падбеглі мужчыны, хуценька вядро з галавы знялі, выцягнулі небараку з рова.

- Ідзі, дурань, — падштурхнуў яго Іванавіч — І сам ты страху набраўся, і авечак перапалохаў.

Крыху пастаяў баран і, як ачмурэлы, ківаючыся накіраваўся да гурту. І тут Дзіма падлятае:

— Хто майму барану вядро на галаву надзеў? Га?

На мужчын сур'ёзна пазірае, за папружку трымаецца, як бы збіраецца адхвастаць усіх па парадку. Ды ледзь яго не адхвасталі, а заадно і мяне.

— Так ты на нас яшчэ і галёкаеш? — падступіў да Дзімы дзед Тамаш. — Вінаваты, і галёкаеш? Язык прыкусіў бы.

Дзед Тамаш хоць і крычыць, але пазірае на Дзіму соннымі вачамі. Ён нават калі на возе едзе, то спіць. «Но, но», — паганяе каня праз сон.

— Я вінаваты? — замаргаў вачамі Дзіма. — Па-вашаму, я сам свайму барану вядро на галаву надзеў?

— Усе вы, школьнікі, вінаватыя. Чый металалом другі год на выгане ляжыць?

І праўда, у мінулым годзе сабралі мы металалом, тут, на выгане, яго склалі. Не хацелася ажно на школьны двор цягаць. Спадзяваліся, што прыедзе машына з раёна і адразу забярэ. Але чамусьці не прыехала. І ні ў мінулым годзе, і ні ў гэтым.

— Парадачкі! — распаліўся дзед Тамаш. — Кінулі-рынулі. Хай калечыцца жывёла.

— Значыць, мой баран каля металалому траву скуб і выпадкова вядро на галаву надзеў? — разгублена прагаварыў Дзіма.

— Табе каб гэтае вядро на галаву, а не твайму барану.

— Ды забярэм металалом, — не сцярпеў я.

— А ты, матадор, не агрызайся, — накінуўся дзед Тамаш на мяне. — Барана спалохаўся! У Гішпаніі і Мексіцы людзі з быкамі ваююць, а ён барана спалохаўся.

Наперад выступіў кватарант бабкі Веркі Фама Спірыдонавіч. Невядома, калі і з'явіўся тут. Чамусьці раней я яго не бачыў. У адной руцэ Фама Спірыдонавіч трымаў капялюш, а ў другой — рыдлёўку.

— Цішэй, людзі, цішэй, — замахаў капелюшом. — Давайце мы гэты металалом закапаем. Выкапаем яму і закапаем. Я першы пачну капаць.

Фама Спірыдонавіч рушыў на выган. За ім пацягнуліся мужчыны.

##### КАНФЛІКТ

— Закапаюць! — усклікнуў Дзіма. — А там будзе цэлая машына металалому.

Я ўспомніў, як мы збіралі гэты металалом. Дзе толькі не выпорвалі розныя жалязякі! І на трактарным двары знаходзілі, і на полі, і па дварах хадзілі, пыталі ў людзей. А цяпер усё закапаюць.

— Дзіма, — кажу, — што хочаш рабі, а затрымай мужчын. Хоць на дзесяць хвілін. Я ў школу пабягу, каго-небудзь з настаўнікаў паклічу.

— Не дам закопваць, — прагаварыў Дзіма. — Я ў гэтага пузатага Ката Спірыдонавіча рыдлёўку ўкраду.

Дзіма накіраваўся туды, дзе гаманілі мужчыны, а я з усіх сіл у вёску. Хоць цяпер і не бег за мной Дзімаў баран, але я ляцеў так, што мяне, мабыць, і на веласіпедзе не дагналі б. Нават па баках не азіраўся. Вось і вёска. Зусім нямнога да школы засталося.

— Міхась, куды ты? — чую.

Азірнуўся — Ігар Аляксеевіч, наш настаўнік фізкультуры, з хаты выходзіць.

- Ігар Аляксеевіч… Там… У… Трэба…

Дыханне ў мяне перарывалася, а так хацелася хутчэй расказаць Ігару Аляксеевічу, што мужчыны збіраюцца металалом закопваць.

Напалохаў я Ігара Аляксеевіча. Збялеў ён, нібы палатно. Такім я яго яшчэ ніколі не бачыў.

— Міхась, што здарылася? Што?

— Металалом хочуць закопваць. Кот Спірыдонавіч з рыдлёўкаю. Дзімаў баран вядро на галаву надзеў.

Ігар Аляксеевіч паціснуў плячамі:

— Не разумею. Які кот? Чый баран? Навошта яму вядро?

— Ды Дзімаў. А вядро незнарок надзеў.

— Міхась, супакойся. І ўсё па парадку раскажы.

Нарэшце, аддыхаўшыся, я расказаў Ігару Аляксеевічу, як мы з Дзімам былі на вуліцы, як прыбег Міколка, як потым лавілі барана, як раззлаваліся мужчыны, як павёў іх Фама Спірыдонавіч металалом закопваць.

Уважліва выслухаў мяне Ігар Аляксеевіч і засмяяўся:

— А каб цябе качкі затапталі! Я немаведама што падумаў. — А потым дадаў: — Усё-ткі вінаваты мы. Сабралі металалом, а ён зеллем зарастае. Я цяпер у школу пайду. Пазвонім, каб машыну з раёна прыслалі. А ты назад бяжы. Скажаш людзям, што сёння ж забярэм.

І зноў я панёсся на выган. За гэты дзень набегаўся не менш чым за цэлы тыдзень.

Яшчэ здалёку заўважыў, што на выгане, акрамя Дзімы і Фамы Спірыдонавіча, нікога не было. Дзіма стаяў каля металалому, а Фама Спірыдонавіч, заклаўшы рукі за спіну, хадзіў непадалёку.

Я падбег да Дзімы і радасна паведаміў:

— Хутка машына прыедзе. Ігар Аляксеевіч у раён пазвоніць.

— Тры тоны нагрузім, не меней, — паказаў Дзіма на металалом.

— А мужчыны дзе?

— Мужчыны пакрычалі ды разышліся. Толькі Кот Спірыдонавіч, як бусел, ходзіць. Рыдлёўку шукае. Я яе так схаваў, што і са свечкаю не знойдзе.

Задаволены, Дзіма засмяяўся. Фама Спірыдонавіч накіраваўся да нас. Спыніўшыся насупраць, ён паківаў галавою:

— Э-э-эх вы, школьнікі! Не сорамна вам? Рыдлёўку ўкралі і яшчэ зубы скаляць. Я вашаму дырэктару паскарджуся.

— А вы бачылі, што мы рыдлёўку ўкралі? — з націскам на «мы» прамовіў Дзіма. — За руку нас злавілі?

Фама Спірыдонавіч скрывіўся:

— Не замазвайце вочы. Каму яшчэ яна патрэбна?

— Дзімаў баран яе панёс, — усміхнуўся я. — У яго пытайце.

Фама Спірыдонавіч стаяў як мыла з'еўшы.

— Гэтую рыдлёўку я ў Веранікі Юльянаўны ўзяў. Я ёй усё раскажу. Яна вас крапівою адхвошча.

— Яшчэ невядома, каго адхвошча, — не стрымаўся я.

— Аддайце рыдлёўку.

— Каля дарогі яна ляжыць, — сказаў Дзіма. — Там шукайце.

— Не дзеці, а чэрці з лазы, — са злосцю кінуў Фама Спірыдонавіч і пайшоў. Адвярнуўся, памахаў кулаком: — Я яшчэ сустрэнуся з вамі на вузенькай дарожцы. Абавязкова сустрэнуся.

— Чхалі мы на цябе, — паціху прамовіў Дзіма.

Неўзабаве на балота прыехала машына. З кабіны выскачыў Ігар Аляксеевіч.

— Усё-ткі адстаялі. Малайцы, — пахваліў ён нас.

Мы пагрузілі металалом на машыну, хоць, вядома, і папацець давялося, а потым пайшлі дамоў. Мы адчувалі б сябе сёння па-сапраўднаму шчаслівымі, калі б не гэты канфлікт з Фамою Спірыдонавічам.

##### ШТО БЫЛО ВЕЧАРАМ

Гэтае здарэнне на выгане ніяк не выходзіла з маёй галавы. Два пытанні не давалі мне спакою.

Першае: чаму менавіта ў гэты дзень, а не раней, напрыклад, Дзімаў баран надзеў на галаву вядро? І другое: чаму Фама Спірыдонавіч прыйшоў на выган з рыдлёўкай? Ну, на першае пытанне яшчэ можна было даць адказ. Надзеў, бо менавіта ў гэты дзень рупіла яму скубці траву каля металалому. Ну і выйшла так. Самі ведаеце, як здараецца. Ходзіш, напрыклад, увесь год па дарозе, і нічога. А ў адзін дзень раптам спатыкнешся. Выпадак. А вось на другое пытанне я не мог адказаць. Не чарвей жа прыйшоў капаць з рыдлёўкай Фама Спірыдонавіч. Калі б чарвей, то вудачку з сабою ўзяў бы і якую-небудзь бляшанку. А ні вудачкі, ні бляшанкі ў яго руках не было. Толькі рыдлёўка. Быццам у землякопа. Значыць, узяў рыдлёўку, каб яму выкапаць. Значыць, ведаў, што баран вядро на галаву надзене і такога перапалоху наробіць. Але як ён мог даведацца, што надзене? Як? Немагчыма гэта. Нават прымаўка такая ёсць: «Каб ведаў, што ўпадзеш, то салому падаслаў бы». Чаму ж тады з рыдлёўкай прыйшоў? Чаму? Колькі ні ламаў я галаву, а на гэтае пытанне не змог адказаць. Вечарам сустрэў Дзму.

— Дзіма, — звяртаюся да сябра, — ты заўважыў, што Фама Спірыдонавіч з рыдлёўкай на выган прыйшоў?

— Заўважыў, - адказаў Дзіма. — Ён першы прапанаваў яму выкапаць, каб металалом закапаць. А на нас як пазіраў? Нібы з'есці збіраўся. Баламут ён. Вось што я табе скажу.

— Баламут? — я ажно рот адкрыў ад здзіўлення.

— Яшчэ які баламут. Знарок нашу вёску баламуціць. Калі мужчыны разыходзіліся пасля таго, як пакрычалі крыху, душу адвёўшы, дык ён адно што на дыбкі не ўстаў: «Ды гэтыя школьнікі заўтра нам вёдры панадзяваюць. Няўжо не разумееце, што трэба іх правучыць?»

— Чамусьці не любіць ён нас, — пагадзіўся я з Дзімам. — Памятаеш, як бабцы Верцы даказваў, што нас трэба ў кулаку трымаць? Каб можна было, то ён нас так заціснуў бы, што і не піснулі б.

— Шпіён ён, — сказаў Дзіма. — Давай сёння паглядзім, чым займаецца. Каля акна станем і паглядзім. Ён той пакой займае, акно якога ў гародчык выходзіць.

— Давай, — згадзіўся я.

І вось, калі добра сцямнела, мы накіраваліся да хаты бабкі Веркі. Праз плот пералезлі ў гародчык, падышлі да акна. Бабка Верка фіранкай завешвала толькі ніжнюю палавіну акна. Мы падкацілі вялізны камень, які ляжаў каля плота, сталі на яго і пачалі глядзець у верхнюю палавіну. Фама Спірыдонавіч стаяў каля люстра і штосьці мурлыкаў пад нос. Пасля падышоў да ложка, нагнуўся.

— За рацыяй палез, — прашаптаў Дзіма. — Зараз уключыць і будзе перадаваць.

— Што перадаваць? — не зразумеў я.

— Шпіёнскія звесткі. Мне ажно горача стала.

— Дзіма, я да старшыні сельсавета пабягу, а ты папільнуй.

— Потым разам пабяжым, — сказаў Дзіма.

Мы затаілі дыханне. А Фама Спірыдонавіч дастаў з-пад ложка… гантэлі. Вось было б, калі б да старшыні сельсавета пабеглі. На ўсю вёску абняславіліся б. Пра нас да самай старасці анекдоты хадзілі б.

— Дзіма, можа, пойдзем?

— Пастаім. Цікава.

Стаяць і вось так назіраць сапраўды было цікава. Канечне, я не раіў бы вам гэтага рабіць. Самі ведаеце, чаму.

Фама Спірыдонавіч падняў рукі з гантэлямі ўгору, потым апусціў уніз, сам сабе камандуючы:

— Аць, два, аць, два.

— Як той сабака ў лесе. Які братоў муштраваў, - напомніў я Дзіму.

— Я не здзіўлюся, калі даведаюся, што Кот Спірыдонавіч і сабака-дваранін адзін курс навукі праходзілі, - сказаў Дзіма.

Фама Спірыдонавіч падняў гантэлі чатыры разы і паклаў на падлогу.

— Хутка ён задаволіўся, — заўважыў Дзіма.

— У яго жывот вунь які. Цяжка яму. Бачыш, як потам абліўся? — заступіўся я за Фаму Спірыдонавіча.

А Фама Спірыдонавіч пачаў новае практыкаванне рабіць: прысядзе, пакрэкча і ўстане, пастаіць і зноў садзіцца, крэкча. Ды не пашанцавала яму крышку. Трэці раз прысеў, а ўстаць не змог: паваліўся, высока задраўшы ногі.

— Цыркач, — засмяяўся Дзіма.

— Бясплатны фільм, — не вытрымаў і я. — Пашанцавала нам сёння.

Фама Спірыдонавіч устаў, крэкчучы, і крыкнуў:

— Вераніка Юльянаўна, тазік, калі ласка, прынясіце!

— Навошта яму тазік? — пытаюся ў Дзімы.

Дзіма ажно кісне са смеху:

— Відаць, баіцца вечарам на двор выходзіць.

Праз хвіліну ў пакой зайшла бабка Верка і на табурэтку паставіла тазік.

— Вада ў тазіку. Будзе мыцца Кот Спірыдонавіч, — пракаменціраваў Дзіма.

Фама Спірыдонавіч мезеным пальцам дакрануўся да вады, сказаў:

— Думаў, што і сёння перагрэеце, Вераніка Юльянаўна.

Бабка Верка паказала на гантэлі, якія ляжалі на падлозе.

— Фама Спірыдонавіч, зноў вы гэтыя жалязякі гушкаеце?

— Трэніруюся, — адказаў Фама Спірыдонавіч.

— Хі-хі-хі, - хіхікнуў Дзіма.

— Хі-хі-хі, - захіхікаў за ім я.

Бабка Верка выйшла з пакоя, а Фама Спірыдонавіч пачаў мыцца. Апусціць некалькі пальцаў у ваду, а потым мокрымі пальцамі па твары водзіць, водзіць… У канцы папляскаў рукамі па вадзе, нібы гусь лапаю, узяў ручнік, выцерся і накіраваўся да акна. Мы з Дзімам адскочылі, прыселі каля плота.

Акно насцеж расчынілася, і мы ўбачылі Фаму Спірыдонавіча з тазікам у руках. Фама Спірыдонавіч плюхнуў ваду з тазіка ў гародчык. На нас толькі пырскі паляцелі.

Я штурхнуў Дзіму ў бок:

— Каб крыху правей, то з галавы да ног абліў бы.

— Фама Спірыдонавіч, выносьце, калі ласка, памыі, - пачулі мы, як гукнула бабка Верка.

— Зараз.

— Зараз памыямі нас абалье, — кажу Дзіму.

— Абалье, — прашаптаў Дзіма. — Хутка плюхне праз акно. Палянуецца праз дзверы выносіць. Уцякаць трэба.

Мы ўсхапіліся і на плот.

— Лавіце! Зладзеі! — залямантаваў Фама Спірыдонавіч.

А нас з плота як вадою змыла. Шукай ветру ў полі.

##### ТЭЛЕГРАМА Ў СТАЛІЦУ

Ні свет ні зара да нас прыляцела бабка Верка. Растрашчалася, хоць вушы затыкай.

— Маруся, твой арыштант хацеў ноччу ў хату да мяне залезці. Майго кватаранта да смерці перапалохалі. Хочаш вер, а хочаш не, але і цяпер у яго ніжняя губа, як у старога каня, трасецца.

Я яшчэ ў ложку ляжаў. Слухаю бабку Верку, коўдру на галаву нацягваю. Што, калі бабка Верка прыбяжыць у пакой ды адлупцуе?

— Яны і камень пад акно прыкацілі. Яны яго хацелі ў хату ўкінуць, як бомбу. Увесь гародчык страпяталі, - тарахцела бабка Верка. — Мне перад чужым чалавекам брыдка. Я твайму арыштанту цэлыя штаны крапівы напхаю.

Дзверы грукнулі, нібы іх ветрам шпурнула. Я здагадаўся, што бабка Верка пайшла з хаты.

А ўставаць ой як не хочацца! Як маме ў вочы гляну?

Мама нячутна зайшла ў пакой, ірванула коўдру. Я ўбачыў, што ў руках яна трымае папругу.

— Уставай, — махнула мама папругай. — Ты мне ўсе кішкі выматаў.

— Біць будзеш? — пытаюся я.

— Буду, буду, — прамовіла мама і заплакала.

Я хуценька ўсхапіўся з ложка, нацягнуў на сябе штаны, сарочку.

— Мама, бабка Верка выдумляе. Я не падглядваў у яе акно.

— Выдумляе? — мама ўзняла папружку і ляснула мне па спіне.

— Бі. Бі невінаватага, — крыкнуў я.

Мама кінула папружку на падлогу.

— Маеш шчасце, што бацька на работу пайшоў. Ён табе ўсыпаў бы. Да чаго дадумаліся! Камень у хату хацелі ўкінуць!

Гэтага я не мог сцярпець:

— Хлусіць бабка Верка. Гэты камень мы і цэлым класам не паднялі б.

— А ты ж казаў, што невінаваты, — закрычала мама. — Чаму пайшоў пад акно? Прызнавайся.

— Фама Спірыдонавіч гантэлі падымаў, а нам паглядзець захацелася, — сказаў я.

Хіба мог расказаць, што знарок пільнаваць пайшлі, што хацелі праверыць, ці не шпіён Фама Спірыдонавіч? Калі б мама толькі адно слова «шпіён» пачула, то, напэўна, прытомнасць страціла б.

— Вочы мае цябе не бачылі б, — мацней заплакала мама.

Я ведаў, што яна даруе мне, што праз дзень ці два забудзецца пра гэтую гісторыю, ды ўсё роўна прыкра было на душы. Сапсавала бабка Верка настрой і мне, і маме. Ну, мне вядома чаму. Але навошта маме? Хіба не магла запыніць мяне на вуліцы ды накрычацца, каб на душы палягчэла? Не, у хату прыбегла, да мамы. Пры чым тут яна?

Павалокся я ў школу як не солана хлябаўшы. Бачу: і Дзіма ідзе павесіўшы нос.

- І да вас бабка Верка прыбягала? — пытаюся.

— Крычала, што хацелі хату замініраваць.

Я толькі галавою паківаў. Што на гэта скажаш?

Мы з Дзімам атрымалі ў гэты дзень па пяцёрцы. Дзіма атрымаў пяцёрку па геаметрыі, а я — па геаграфіі. Калі б не гэтая гісторыя, мы, канечне, радаваліся б. А сёння асаблівай радасці не было. Усё роўна гэтую пяцёрку ні маме, ні тату не пакажаш, бо і глядзець на яе не захочуць.

Закончыліся ўрокі. Падышоў да мяне Дзіма:

— Міхась, у мяне на душы камень ляжыць.

— Які камень? — не зразумеў я.

— Сумленне мучыць. За ўчарашняе. Бабка Верка, сам ведаеш, як злуецца на нас. А я не хачу, каб злавалася.

- І я не хачу, — кажу Дзіму. — Мы з ёю па адной вуліцы ходзім, а быццам ворагі.

Дзіма наморшчыў лоб. Ён чамусьці заўжды лоб моршчыць, калі вельмі думае.

— Міхась, што зрабіць, каб не злавала?

— Давай гной з яе хлява выкінем, — прапанаваў я. — Яна заўсёды каго-небудзь просіць, каб дапамог.

— Да ты што! — усклікнуў Дзіма. — Мы ў хлеў прыйдзем, а яна падумае, што хочам карову з хлява вывесці.

І праўда, падумае. Тады ўжо не да мамы пабяжыць, а адразу ў міліцыю. Што ж яшчэ можна прыдумаць? Гародчык ускапаць? Восень. Восенню гародчыкі ў нас не ўскопваюць. Дровы пакалоць? Дык на гэтую зіму бабка Верка дроў яшчэ не завозіла.

— Не ведаю, як ёй дагадзіць, — развёў я рукамі.

— А я здагадаўся, — сказаў Дзіма. — Заўтра ў бабкі Веркі дзень нараджэння. У нас у хаце яна крычала, што дзень нараджэння ёй сапсавалі. Трэба тэлеграму паслаць.

— Хочаш з днём нараджэння яе павіншаваць? — не вытрымаў, усміхнуўся я.

— Не. Мы тэлеграму ў сталіцу адправім. Дзянісу, сыну бабкі Веркі. Адрас Дзяніса я ведаю. Ужо казаў табе, што бабка Верка часта просіць, каб пісьмо Дзянісу напісаў.

— Не прыедзе Дзяніс, — махнуў я рукою.

— Прыедзе. Мы ў тэлеграме напішам вось што: «Цяжка захварэла. Прыязджай. Мама». Усяго чатыры словы. І заплацім мала, і Дзянісу сюрпрызік будзе.

«Тэлеграму паслаць. Тэлеграму… Мабыць, някепска гэта, — разважаў я. — Дзяніс вунь як рэдка да бабкі Веркі прыязджае. А калі такую тэлеграму атрымае, то як на крылах прыляціць. Абрадуецца бабка Верка. Потым прызнаемся, што мы ёй гэткі падарунак падрыхтавалі. Адразу перастане злаваць. Дый неяк шкада яе. Усё адна, адна. Другія ўнукаў няньчаць, а яна гэтаму Кату Спірыдонавічу дагаджае, ваду грэе, як панічу».

— Дзіма, ты на пяцёрку з плюсам прыдумаў, - кажу. — Але ці павераць нам на пошце? Ці не надаюць у каршэнь?

— Павераць, — упэўнена прагаварыў Дзіма. — Я два разы тэлеграмы Дзянісу пасылаў.

— Дык давай цяпер на пошту пойдзем. Невядома, што нас дома чакае.

І мы з Дзімам пайшлі на пошту. Пошта знаходзілася ў суседняй вёсцы. Да гэтай вёскі было ўсяго два кіламетры. За паўгадзіны на пошту зайшлі.

Загадчыца пошты, маладая дзяўчына ў «бананах», сустрэла Дзіму як старога знаёмага.

— Пісьмо прынёс? — прыязна ўсміхнулася.

— Не. Тэлеграму хочам у Менск паслаць. Бабка Верка прасіла.

— Ну-ну, — падахвоціла загадчыца пошты.

— У тэлеграму ўсяго чатыры словы. «Цяжка захварэла. Прыязджай. Мама».

— Няўжо так моцна захварэла бабка Верка? — здзівілася загадчыца пошты.

— Другі дзень з ложка не ўстае. А ў бальніцу не згаджаецца ехаць, — схлусіў Дзіма.

— Тады трэба тэрміновую пасылаць, — сказала загадчыца.

Вось так мы з Дзімам паслалі тэлеграму ў сталіцу. А дома мне мама з татам аб'явілі байкот. Байкот яны мне аб'яўляюць, калі вельмі раззлуюцца. Ні слова мне не кажуць. Быццам не заўважаюць мяне. Быццам я збоку прыпёку. Вось як сёння было.

Да самага вечара я вучыў урокі. Вечарам нарэшце вылез са свайго пакоя. Тата, бачу, за сталом сядзіць, гадзіннік рамантуе. Татаў гадзіннік, як ён сам кажа, «з заскокамі»: то зусім становіцца, то як шалёны стрэлку ганяе. Захацелася і мне каля таты прымасціцца. Як падысці да яго? Вырашыў пяцёркай пахваліцца.

— Тата, — кажу, — я пяцёрку атрымаў…

Тата ні слова. Тады я да мамы накіраваўся. Мама тэлевізар глядзіць і ката на каленях трымае, гладзіць па спінцы. Кот задаволена жмурыцца і мурлыкае пад нос.

— Мама, я пяцёрку па геаграфіі атрымаў.

Мама гладзіць ката, гладзіць. А кот мурлыкае, мурлыкае…

Я цяжка ўздыхнуў і на кухню падаўся. А на кухні Міколка нажом нейкі кіёк стругае.

— Міколка, што майструеш? — пытаюся.

І Міколка маўчыць.

— Міколка, давай заўтра ў горад паедзем. Я папрашу маму. Там марожанага наядзімся.

Міколка адагнуўся на секунду і паказаў мне язык. Хацеў рэзнуць яму па карку, але стрымаўся. Плюнуў і пасунуўся ў свой пакой. Лёг у ложак, заплюшчыў вочы, каб хутчэй заснуць. А сну ні ў адным воку. Нейкім мулкім здаецца ложак. Чамусьці ўспомнілася, як тэлеграму з Дзімам пасылалі.

«Цікава: атрымаў Дзяніс тэлеграму ці яшчэ не атрымаў, - разважаю. — Відаць, атрымаў. Пэўна, камечыць у руках, месца сабе не знаходзіць. А яго жонка Ірына ходзіць за ім, як цень, і супакойвае. Гэта не жартачкі — маці цяжка захварэла. Прыедзе заўтра. Абавязкова прыедзе. Першым аўтобусам. А бабка Верка сустрэне яго жывая-здаровая. Ён, канечне, тэлеграму ёй пакажа… Што ж будзе? А калі накінецца на бабку Верку? Маўляў, я ўсю ноч не спаў, папрасіўся, каб з работы адпусцілі. Не, усё-ткі прамаўчыць. А жонка, Ірына? Тая, напэўна, не сцерпіць. Людзі кажуць, што языкатая. Наробіць яна ляманту. Будзе дзень нараджэння ў бабкі Веркі! Не дзень нараджэння, а сапраўдны тарарам. Што ж рабіць? З татам і мамай параіцца? Калі раскажу, што з Дзімам тэлеграму паслалі, то адразу пра свой байкот забудуцца. За папружку возьмуцца. Але ж і бабцы Верцы заўтра дастанецца. Няхай бяруцца за папружку, няхай. Затое, як Дзіма казаў, не будзе камень на душы ляжаць».

Усхапіўся я і да таты і мамы.

— Мы з Дзімам сёння Дзянісу тэлеграму паслалі, - аб'яўляю, як дыктар.

— Што? — натапырыў вушы тата.

— Якому Дзянісу? — спалохана глянула на мяне мама.

Ката ўбок шпурнула. Бедны кот толькі мяўкнуў.

— Сыну бабкі Веркі. Хіба ты яго не ведаеш? Мама пакратала мой лоб.

— Міхась, у цябе тэмпературы няма?

— Я здаровы, як дуб, — кажу. — Гэта бабка Верка захварэла.

— Захварэла? — прыўзняў бровы тата.

— Яна не па-сапраўднаму захварэла. Гэтак мы з Дзімам у тэлеграме напісалі. Заўтра ў бабкі Веркі дзень нараджэння, і мы вырашылі Дзяніса ў вёску выклікаць. Хай пасядзіць за сталом з бабкай Веркай як чалавек.

— Што вы нарабілі! — успляснула рукамі мама.

— Спакойна, — сказаў тата. — Спакойна, разбярэмся. — І нечакана пахваліў мяне: — Малайчына, што прызнаўся.

— Мы хацелі, каб лепей было, — паціху прамовіў я.

Тата лёгенька штурхнуў мяне ў спіну.

— Разбярэмся. Ідзі спаць.

Я зноў лёг на ложак. Чамусьці цяпер ён не здаваўся мулкім, і на душы было лёгка. Я заплюшчыў вочы і адразу заснуў.

##### ДЗЯНІС, ІРЫНА І… ПАРОЦІКІ

— Уставай, — разбудзіў мяне тата.

Мне хацелася даўжэй паспаць. Сёння нядзеля, у школу ісці не трэба.

— Я яшчэ крыху пасплю.

— Уставай, сын. Трэба Дзяніса сустрэць.

У мяне сон як рукою зняло.

— Тата, ты хочаш сустрэць Дзяніса і расказаць яму, як выйшла з тэлеграмай? — здагадаўся я.

— Не толькі раскажу, але і ў вёску яго прывязу. Вы з Дзімам пачалі гэтую гісторыю, а мне прыйдзецца паставіць кропку. На вакзал паедзем. Мае «Жыгулі» каля акна стаяць.

Мне заўсёды падабалася на вакзале. Народу многа, мітусня. Цікава назіраць збоку, як хтосьці даганяе, як хтосьці страчаецца, як хтосьці дрэмле, прыжмурыўшы адно вока. Ты бачыш усіх, а на цябе ніхто ўвагі не звяртае. Ды сёння лепей было б застацца дома.

— Чаму ты змрочны такі? — пацікавіўся тата, калі селі ў машыну.

— Баюся, — прызнаўся. — Я абмануў Дзяніса. Ці даруе ён мне?

— Вытрымаеш, калі адзін раз за вуха пацягне, — спакойна сказаў тата.

На вакзале, як звычайна, было людна. Дзяніса мы заўважылі здалёку. Ён стаяў на аўтобусным прыпынку і аб чымсьці размаўляў са сваёй Ірынай. Каля іх круціліся малыя: адно зусім як мурашка, а другое крыху большае. Большаму (як мне здалося, гэта быў хлопчык) я даў бы чатыры гады, а меншай (вырашыў, што гэта дзяўчынка) даў бы тры гады.

Мы вылезлі з «Жыгулёў».

— Пачакай, — сказаў тата і накіраваўся да Дзяніса і Ірыны.

Я ўбачыў, як яны прывіталіся, як пачалі хутка-хутка гаварыць. Дзянісава жонка ўвесь час азіралася на мяне. «Зыркае, як Цмок», — падумаў.

Потым усе яны крануліся да машыны. Я стаяў, апусціўшы галаву.

— Дык гэта той, што тэлеграму нам прыслаў? — усклікнула Дзянісава жонка. І нечакана працягнула мне руку: — Давай пазнаёмімся. Ірына.

Я пачырванеў, падаў Ірыне толькі два пальцы і адразу ж хуценька выхапіў іх.

— Міхась, — буркнуў пад нос.

— Ён у нас сарамлівы, — засмяяўся тата.

— А выцягнуўся як! — прагаварыў Дзяніс. — Калі б аднаго ўбачыў, то нізашто не пазнаў бы.

«Часцей прыязджай, тады пазнаваць будзеш», — ледзь не ляпнуў я.

— Міхась, пазнаёмся з маімі малымі. Вось гэта, — паказаў на большае, — Аня. А той — Максім.

«Бач, як дзяцей у сталіцы маскіруюць, — падумалася мне. — Не адрозніш, хто з іх хлопчык, а хто дзяўчынка».

Тата і Дзяніс селі на пярэдняе сядзенне, а я, Ірына, Аня і Максім — на задняе. Машына плаўна кранулася. «Ву-ву, ву-ву», — запляскалі ў далоні Аня і Максім. Трапечуцца, падскокваюць. Быццам ва ўласную машыну селі. Мала гэтага. Гляджу: Аня на мае калені лезе. Я яе непрыкметна адпіхаю, а яна ўсё лезе. Потым аднекуль татавы запалкі выцягнула. За секунду парвала карабок і запалкі па ўсёй машыне раскідала. «Фу-фу», — крычыць. Максім таксама за яе не лепшы. «Ту-ту-ту», — галёкае. Яна «фу-фу», а ён «ту-ту-ту». Ззаду ў машыне цацачны сабачка стаяў, дык Максім схапіў яго за вушы і тузае. А Дзяніс рагоча:

— Пароцікі яны ў мяне. Нічога не схаваеш. Усё павыпорваюць.

«Лепей з Цмокам страчацца, чым з гэтымі пароцікамі», — падумаў я.

Пад'ехаў тата да калгаснага рынку. Вылезлі Дзяніс і Ірына, сваіх пароцікаў забралі і пайшлі.

— Куды яны? — пытаюся ў таты.

— Хочуць кветак купіць, — сказаў тата.

— Купі букет руж. Я таксама хачу бабку Верку павіншаваць.

Ні слова тата не сказаў. Вылез з машыны і пайшоў у магазін «Кветкі».

Усё-ткі добры ён у мяне. А калі б байкот не аб'яўляў, то яшчэ лепшы быў бы.

Сяджу, гэтак разважаю, а тата, Дзяніс, Ірына і пароцікі ўжо назад ідуць. У Ірыніных руках букет руж, і ў татавых руках букет руж. Гараць ружы ў руках, нібы чырвоныя агні святлафора. Людзі пазіраюць, усміхаюцца. Шчаслівыя ўсе, радасныя.

— Трымай, — падаў тата букет, абгорнуты цэлафанам.

Прыціснуў я яго да грудзей. Так і трымаў усю дарогу, пакуль да хаты бабкі Веркі не прыехалі. Тата, Дзяніс, Ірына, пароцікі ў хату пайшлі, а я на двары застаўся. Не хацелася з Фамой Спірыдонавічам сустракацца. Стаю на двары, а ў хаце крыкі, хтосьці заплакаў нават. Пра мяне зусім забыліся. Неяк крыўдна стала. Тэлеграму пасылаў, кветкі вёз, а яны забыліся. Хацеў букет пакінуць і дамоў уцячы, але тут бабка Верка выйшла.

Я ёй букет у рукі:

— Віншую вас, бабка Верка. Гэта ад мяне і ад Дзімы.

Хацела мяне бабка Верка абняць і ў шчаку плюснуць, але я трымаў вуха востра, бо ўжо ведаў гэтую жаночую звычку: цалавацца без дай прычыны. Яна наперад, а я назад адступіў.

— А мой ты саколік! — праслязілася бабка Верка. — Парадаваў мяне. А што пад гарачы язык накрычала — не крыўдуйце.

— Бабка Верка, а дзе Фама Спірыдонавіч? — цікаўлюся.

— Сабраў чамадан і пайшоў кудысьці. Я і не спыняла яго. Паміж намі кажучы, надакучыў ён мне як горкая рэдзька. Макам перад ім рассыпалася, як дагадзіць, не ведала. А ён: то перасолена, то недасолена, то недагрэта, то перагрэта. А ты чаму ў хату не заходзіш? Я табе цэлы карабок цукерак дам.

— Потым, — крыкнуў я і пабег.

Трэба было хутчэй паведаміць Дзіму, што знік Фама Спірыдонавіч.

##### ГУЛЬНЯ Ў ШКОЛУ

Дзіма ўжо і сам пра гэта ведаў.

— Кот Спірыдонавіч да дзядзькі Тамаша на кватэру перабраўся, — стаў расказваць мне. — Ён хацеў, каб бабка Верка ў міліцыю на нас заявіла, а яна не згадзілася. Ну і пасварыліся.

— Не веру я, што Кот Спірыдонавіч проста так у вёску прыехаў, - сказаў я. — Давай папільнуем яго сёння.

Дзіма падумаў і адказаў:

— Трэба папільнаваць.

Мы крыху пагулялі, а потым пайшлі вучыць урокі. Па літаратуры верш на памяць задалі, а па матэматыцы дык ураўненне і задачу адразу. Яшчэ ў раскладзе на заўтра і мова, і геаграфія.

Сеў я за стол, падручнік матэматыкі адкрыў. Ураўненне адразу рашыў, а вось задача доўга не выходзіла. Тры лісты скрэсліў, пакуль атрымалася.

— Міхась, — зазірнула ў пакой мама, — мы да бабкі Веркі на дзень нараджэння пойдзем.

- Ідзіце, — кажу, цяжка ўздыхнуўшы.

Стаў верш вучыць. Паўгадзіны прасядзеў, не меней. Надакучыла, шчыра скажу. Вырашыў да Дзімы пазваніць.

Набіраю нумар Дзімавага тэлефона, званю.

— Кватэра Клімовічаў? — пытаюся.

— А хто звоніць? — гучыць Дзімаў голас.

— Дзед Мароз, — кажу жартам.

— А-а-а, ты Міхась? — пазнаў мяне Дзіма. — Не займайся глупствам. Мне трэба верш давучыць. Хутка сустрэнемся.

Сказаў так і кінуў трубку.

Я зноў сеў за стол. Практыкаванне па мове напісаў, правіла паўтарыў. А за вокнамі весяліня. Сонейка свеціць, другакласнікі, браты-блізнюкі, Сеня і Пецька, у мяч гуляюць, галёкаюць.

Відаць, урокі не вывучылі. Нядаўна іхнюю маці, цётку Соню, у школу выклікалі, бо з пісьмом у Сені і Пецькі няладна складваецца. Чуў, як маме цётка Соня скардзілася.

Мабыць, на рабоце яна, на ферме. Дык воля, гуляюць. Не шкодзіла б у кватэру іх пазаганяць. Няхай за пісьмо бяруцца.

Але ж геаграфію не вывучыў.

— Го-о-ол! — раздаецца за акном.

— Няма! Не забіў! — чуецца ў адказ.

Усё-ткі трэба пазаганяць у хату. Мала таго, што цётку Соню зноў у школу выклічуць, дык і мне з-за іх нічога ў галаву не лезе. Даведаецца цётка Соня, што ў хату загнаў, - дзякуй скажа. Геаграфію яшчэ вывучу.

Разважыўшы гэтак, я ўздыхнуў з палёгкаю і выйшаў на двор.

Лупяць Сеня і Пецька штосілы мячом у плот. Ажно рэха разносіцца, як лупяць.

— Ану, хутчэй да мяне, — клічу.

— Чаго? — падбег Пецька.

— Давай да нас, — узрадаваўся Сеня. — Утрох будзем гуляць.

— Я вам нагуляю! — схапіў Пецьку за каўнер. — Марш урокі вучыць.

— Вывучылі мы, — захныкаў Пецька.

— Хлусіш.

— Да адзінаццаці вечара ўчора з мамаю сядзелі, - пусціў Пецька слязу. — Дазволіла нам мама пагуляць.

— Не веру.

— Пусці-і-і…

— Не пушчу, — цвёрда стаю на сваім.

— Пусціш, пусціш, — закрычаў Сеня. — Вунь наша мама з магазіна вяртаецца. Дасць яна табе.

Глянуў я: сапраўды па вуліцы ідзе цётка Соня. Адпусціў Пецьку, павярнуўся і ў другі бок. Каб ад бяды далей.

Крочу няспешна, а насустрач хлапчанё гадоў шасці стрымгалоў ляціць. Сарочка на ім расхрыстана, валасы ўспацелыя, раскудлачаныя. «Васька, Ані Бялько брат!» — ледзь пазнаў яго.

Ляціць Васька, а за ім не менш дзесятка гэткіх жа, як ён, карапузаў гоніцца. Дагналі, наваліліся кучаю. Ён верашчыць, адбіваецца, а яны схапілі яго за рукі і валакуць некуды.

Удзесяцёх на аднаго? Дапамагчы трэба.

Падскокваю да іх, плячамі распіхваю.

— У дзіцячым садзіку хіба вучылі вас сябра крыўдзіць? — пытаюся.

Спыніліся яны, на мяне спадылба пазіраюць. І Васька, той, якога даганялі, што сама дзіўна, шмыгнуўшы носам, нечакана заяўляе:

— Ніхто мяне не крыўдзіць.

— Не крыўдзіць? — здзіўляюся. — Дык на тваёй сарочцы хутка ніводнага гузіка не застанецца.

— Застанецца. У мяне многа гузікаў, - даволі-такі сур'ёзна кажа ён.

— А чаму яны цябе ловяць? — цікаўлюся.

— Мы ў школу гуляем.

— У школу? — у мяне вочы на лоб палезлі. — Няўжо так у школу гуляюць?

— Гуляюць, гуляюць, — загаманілі малыя наперабой. — Васька дрэнны вучань. З урокаў ён уцякае. Даганяем яго. Гуляюць, гуляюць!

І найперш «дрэнны вучань» галёкае, даказвае, што гуляюць.

«Ну й дзеці растуць, — думаю. — І мы калісьці ў школу гулялі, але ў нас іншы парадак быў. Звычайна настаўніцу выбіралі, сядзелі, каб ні гуку. А яны? Ну й дзеці!.. Трэба навучыць іх, як у школу гуляць».

— А ўмееце вы да дзесяці лічыць? — пытаюся.

— Я нават да дваццаці ўмею, — смела адказвае Васька. — Мяне Аня навучыла.

І другія карапузікі закрычалі:

— А я да сямі.

— А я да дванаццаці.

— А я да дзевятнаццаці.

— А я да пяці.

«Толк будзе, — думаю. — Калі лічыць умеюць, то і разважаць навучацца».

— Ёсць вельмі цікавая гульня, — кажу. — Вось паслухайце. Я загадваю слова, якое пачынаецца з літары «зэ», а заканчваецца літарай «я». Як яно называецца? Адгадайце.

— Лыдлёўка, — гукнуў хтосьці. Я ледзь не папярхнуўся.

— Не лыдлёўка, а рыдлёўка, — паправіў. - І ўсё роўна няправільна, бо слова «рыдлёўка» пачынаецца з літары «эр», а заканчваецца літарай «а». Ваша слова павінна пачынацца з літары «зэ», а заканчвацца — «я». Няўжо не дайшло?

— Зямля, — крыкнуў Васька.

— Малайчына, — пахваліў я яго. — Ты будзеш настаўнікам, будзеш словы ім загадваць, а яны няхай адгадваюць. Калі хто не паслухаецца, у кут стаўляй. Згодны?

— Згодны, — закрычалі малыя.

— Міхась, а дзе будзе кут? — спытаўся Васька.

— Каля плота.

Я павярнуўся і пайшоў, усміхаючыся. Іду паціхеньку, тут Дзіма даганяе.

— Міхась, што ты з малымі зрабіў? Крычаць, як вароны, а трое дык каля плота стаяць насы павесіўшы.

— У школу навучыў іх гуляць. Анін Васька словы на розныя літары загадвае, а яны адгадваюць.

— Яны наадгадваюць, — прагаварыў Дзіма. — Крычаць і «зюк», і «ліба», і «саса».

— Хай трэніруюцца, — кажу. — Гэта для іх карысна.

— А ты ведаеш, што Кот Спірыдонавіч з чамаданам у лес пайшоў?

— Калі?

— Вось толькі. У яго чамадане, напэўна, рацыя. Ён хоча з лесу шпіёнскія звесткі перадаць.

— А ў які лес ён накіраваўся?

— Ды ў хвойнік. Туды, адкуль мы ў казку трапілі.

— Чаму адразу не сказаў? Пабеглі.

І мы з Дзімам прыпусцілі па вуліцы.

##### СУСТРЭЧА З ДЗЯДЗЬКАМ ТОДАРАМ

Вось і лес. Мы спыніліся. Ціха вакол. Дзе ж Фама Спірыдонавіч? Няўжо не знойдзем?

— Прыгніся, — пацягнуў мяне за руку Дзіма.

— Чаму?

— Галінка трэснула.

— Не хавайцеся, — пачуўся знаёмы голас дзядзькі Тодара.

Мы сваім вушам не паверылі. Выскачылі з кустоў. Сапраўды, дзядзька Тодар стаіць, на павадку сабаку трымае. Вялізнага, тлустага.

— Не пазналі свайго старога знаёмага? — кіўнуў дзядзька Тодар галавою, паказваючы на сабаку.

Я паціснуў плячамі:

— Не.

— Гэта Фама Спірыдонавіч.

— Збыткуеце? — вырвалася ў Дзімы.

— Праўду кажу. Гэта Фама Спірыдонавіч, — паўтарыў дзядзька Тодар. — Яго Цмок паслаў. Загадаў яму, каб вас, школьнікаў, з дарослымі пасварыў.

— Дык Цмок у мяху! — усклікнуў Дзіма.

— Дурань-сабака яго выпусціў.

— Той сабака, які дваранскую грамату меў? — пытаюся.

— Той самы. Цмок яго на яліну закінуў. Напэўна, і цяпер там сядзіць.

Так, здзівіў нас дзядзька Тодар. Вельмі здзівіў. Нават верыць яму не хацелася. Але ж казка…

— Расквітаўся Цмок з сабакам-дваранінам і вырашыў вам адпомсціць, — працягваў дзядзька Тодар. — Ды пабаяўся сам у вёску ісці. Папрасіў прагнага багацея. Вялікія грошы яму паабяцаў. Прыйшоў да вас прагны багацей і назваўся Фамой Спірыдонавічам.

Цяпер я амаль усё зразумеў, акрамя аднаго: чаму прагны багацей, які назваўся Фамой Спірыдонавічам, у сабаку ператварыўся? Хацеў спытацца пра гэта ў дзядзькі Тодара, але Дзіма апярэдзіў мяне:

— Дык гэта ён кароў паадвязваў і на двор выпусціў?

— Ён. Ведаў, што на дзяцей падумаюць.

— Ён і майму барану вядро на галаву надзеў?

— Ён. Знарок рыдлёўку прынёс, каб ваш металалом закапаць.

Дзіма замахнуўся нагою, намерваючыся стукнуць сабаку.

— Я думаў, ты кот, а аказалася, што сабака. У-у-у! Як трэсну, дык зубы не пазбіраеш.

— Не трэба біць, — спыніў я Дзіму. — Гэта ж жывёла.

— Цяпер прагны багацей пяцьдзесят пяць гадоў сабакам будзе, — сказаў дзядзька Тодар.

— А чаму ён ператварыўся ў сабаку? — не выцерпеў я.

— Ператварыўся таму, што вы пяць добрых спраў зрабілі. Калі б не зрабілі, то цяжка вам прыйшлося б.

— Пяць добрых спраў? Штосьці не памятаю, — прагаварыў Дзіма.

— Даярак павіншавалі — першая добрая справа, — пачаў загінаць пальцы дзядзька Тодар, — металалом завезлі, які два гады на выгане ляжаў, - другая, дзень нараджэння бабцы Верцы сапраўдным святам зрабілі — трэцяя, а чацвертая, што Міхась малых навучыў, як па-сапраўднаму ў школу гуляць.

— А пятая? — запытаўся Дзіма.

— Гэта тыя пяцёркі, якія вы цэлы тыдзень дамоў прыносілі. Пра ўсё гэта мне прагны багацей расказаў, калі яшчэ чалавекам быў. Ён ведаў, што ў сабаку ператворыцца. Гаспадара шукаў. Пасаджу яго цяпер на ланцуг. Дурань, дурань! Паквапіўся на багацце і сабакам стаў.

Мне вельмі захацелася, каб дзядзька Тодар сабаку ў вёску прывёў, каб бабцы Верцы паказаў, каб маме і тату, каб Дзянісавы пароцікі крыху за хвост яго пацягалі.

— Дзядзька Тодар, пойдзем да нас, — прапанаваў я.

— Не магу. Трэба развітвацца. Вось прыйшоў, каб супакоіць вас, каб галаву не ламалі, каб не хваляваліся.

— Дык мы болей не сустрэнемся?

— Тры разы мы, казачныя героі, з вамі сустракаліся. А болей нельга. Калі чацверты раз сустрэнемся, то і казкі не стане, назаўсёды згіне яна. Вы як хочаце?

- І нават у кніжках казак не будзе? — запытаўся Дзіма.

- І ў кніжках.

— Хай будзе казка, — прамовіў я.

— Хай будзе казка, — слова ў слова паўтарыў за мною Дзіма.

— Да сустрэчы ў кніжцы, — сказаў дзядзька Тодар і пайшоў.

Усяго тры разы сустракаліся мы з казачнымі героямі, а запомніцца назаўсёды.